Achelozaur (Achelousaurus) – rodzaj wymarłego dinozaura rogatego z rodziny ceratopsów. Żył w epoce kredy późnej, około 74,2 miliona lat temu, na terenach dzisiejszej Ameryki Północnej. Achelousaurus znany jest z formacji Two Medicine. Żył na kontynencie wyspowym Laramidii. Pierwsze skamieniałości zebrał w Montanie w 1987 zespół prowadzony przez Jacka Hornera, więcej znalezisk odkryto w 1989. W 1994 Scott Sampson opisał gatunek Achelousaurus horneri, tworząc nazwę rodzajową oznaczającą jaszczura Acheloosa, odnosząc się do postaci z mitologii greckiej, i epitet gatunkowy upamiętniający Hornera. Rodzaj znany jest z kilku okazów składających się głównie z pozostałości czaszki osobników młodocianych i dorosłych.
Średniej wielkości przedstawiciel Centrosaurinae mierzył około 6 m długości i ważył około 3 ton. Jak inne ceratopsy, poruszał się na czterech kończynach, miał krótki ogon i dużą głowę zaopatrzoną w zakrzywiony dziób. Szyję osłaniała kryza wyrastająca z tyłu czaszki, dźwigająca parę długich kolców, zakrzywiających się na zewnątrz. Dorosły osobnik miał nierówne, zaokrąglone guzowatości nad oczami i nad pyskiem, gdzie inne ceratopsy często nosiły rogi. Kości te pokrywała za życia gruba warstwa keratyny, jednak jej kształt pozostaje niepewny. Wedle niektórych badaczy guzowatości służyły do walki, kiedy to zwierzęta przepychały się głowami, lub do pokazów.
Wśród ceratopsów Achelousaurus zalicza się do kladu Pachyrostra (grubopyskich). Zasugerowano, że był bezpośrednim potomkiem podobnego rodzaju einiozaur (posiadającego kolce, ale nie guzowatości) i zarazem bezpośrednim przodkiem pachyrinozaura (o większych jeszcze guzowatościach). Pierwsze dwa z tych rodzajów byłyby czymś w rodzaju form przejściowych, ewoluujących przez anagenezę ze styrakozaura. Hipotezę tę poddano debacie, późniejsze odkrycia pokazały bliskie pokrewieństwo achelozaura i pachyrinozaura w obrębie Pachyrhinosaurini. Jako ceratops Achelousaurus był roślinożercą. Wydaje się, że cechował się wysokim tempem metabolizmu, ustępował jednak w tym względzie współczesnym ssakom i ptakom.
Historia badań Wyprawa Hornera do Landslide Butte thumb|Jack Horner prowadził zespół, który odkrył achelozaura. Honoruje go epitet gatunkowy A. horneri Wszystkie znane okazy achelozaura pochodzą z formacji Two Medicine w hrabstwie Glacier w Montanie. Znaleziono je podczas ekspedycji zorganizowanej przez Museum of the Rockies, które cały czas jest w posiadaniu okazów. Odkrycia dokonano dzięki serii przypadków. Wiosną 1985 paleontolog Jack Horner dostał informację, że nie będzie mógł dłużej eksploatować stanowiska Willow Creek, gdzie przez 6 lat badał miejsce gniazdowania majazaur. Poczyniwszy rozległe przygotowania do pracy terenowej w następnym sezonie, musiał niespodziewanie szukać alternatywnego miejsca badań. Hornera intrygowały dzienniki z prac terenowych Gilmore'a, który opisywał odkrycia dinozaurzych jaj w Landslide Butte w 1928, czego jednak nigdy nie opublikował. W tym miejscu Gilmore zatrudnił Sternberga do wydobycia szkieletów ceratopsów Brachyceratops i Styracosaurus ovatus. Tego lata Horner uzyskał zgodę Blackfeet Indian Tribal Council na poszukiwania skamieniałości w Landslide Butte, które leży na terenie Blackfeet Indian Reservation i rozpoczął pierwsze badania paleontologiczne na tym terenie od lat 20. XX wieku. W sierpniu 1985 jego współpracownik Bob Makela odkrył bogate w skamieniałości miejsce na ziemi farmera Ricky'ego Reagana, nazywane Dinosaur Ridge Quarry, zawierające pozostałości dinozaurów rogatych. 20 czerwca 1986 Horner i Makela wrócili do Blackfeet Indian Reservation i wznowili prace w Dinosaur Ridge Quarry, gdzie oprócz jaj znaleziono ponad tuzin szkieletów ceratopsa nazwanego później einiozaurem. W sierpniu 1986 w pobliskim Canyon Bone Bed na ziemi Glorii Sundquist, na wschód od Milk River, zespół Hornera odkrył inne cmentarzysko einiozaura. Odkryto tam między innymi czaszkę dinozaura rogatego, okaz MOR 492, który później przypisano do gatunku Styracosaurus ovatus, a w 2010 do odrębnego rodzaju Rubeosaurus.
Podczas kolejnego sezonu, na początku lipca 1987, wolontariusz Sidney M. Hostetter zlokalizował kolejną czaszkę dinozaura rogatego w pobliżu Canyon Bone Bed, okaz MOR 485. Do końca sierpnia została zabezpieczona i przewieziona pojazdem samowyładowczym do Museum of the Rockies w Bozeman. 23 czerwca 1988 odkryto w sąsiedztwie kolejne miejsce – Blacktail Creek North. Latem 1989 dołączył do zespołu student Scott Sampson, pragnący zbadać funkcję pokazową kryzy u ceratopsów. Pod koniec czerwca 1989 Horner, jego syn Jason i ich preparator Carrie Ancell odkryli okaz ceratopsa MOR 591 w pobliżu Blacktail Creek.
Interpretacja znalezionych skamieniałości thumb|Holotypowa czaszka MOR 485 widziana z przodu Początkowo przypuszczono, że cały znaleziony materiał ceratopsów przypisać można jednemu gatunkowi styrakozaura, odrębnemu od Styracosaurus albertensis, a skamieniałości reprezentują ograniczony geologicznie okres, który wtedy szacowano na pół miliona lat. Raymond Rogers, studiujący stratygrafię tych cmentarzysk, pisał o nich jako Styracosaurus sp. (nieokreślonego gatunku) w 1989. Styracosaurus ovatus – choć czasami określany jako nomen dubium – został już znaleziony na tym obszarze przez G. F. Sternberga, co czyniło go oczywistym kandydatem. Brano jednak również pod uwagę możliwość reprezentowania przez znaleziska gatunku nieznanego jeszcze nauce. Nieformalnie nazywano go "Styracosaurus makeli", honorując tak Boba Makelę, który zginął w wypadku drogowym niedługo przed odkryciem okazu MOR 485. W 1990 nazwa ta jako nomen nudum pojawiła się na podpisie pod zdjęciem w książce Stephena Czerkasa.
Horner, znawca rodziny hadrozaurydów, mniej interesował się innymi grupami dinozaurów. W 1987 i 1989 specjalista od dinozaurów rogatych Peter Dodson zaproszony został do zbadania nowych znalezisk ceratopsów. W 1990 widział on w materiale potwierdzenie pewności odrębności Styracosaurus ovatus od Styracosaurus albertensis.
W międzyczasie Horner doszedł do bardziej skomplikowanego poglądu na sytuację. Ciągle sądził, że skamieliny należały do pojedynczej populacji, ale doszedł do wniosku, że ewoluowała ona z upływem czasu jako chrogatunek poprzez serię następujących po sobie taksonów. W 1992 Horner David Varricchio i Mark Goodwin opublikował pracę w Nature, opierając się na sześciu latach badań polowych osadów i dinozaurów z Montany. Zaproponowali, że wyprawy odkryły 3 taksony przejściowe wypełniające lukę pomiędzy styrakozaurem a pachyrinozaurem. Nie nazwali jeszcze wtedy tych taksonów. Najstarszy określali mianem "taksonu przejściowego A", który reprezentowała głównie czaszka MOR 492. Następnie był "takson B" – wiele szkieletów z Dinosaur Ridge Quarry i Canyon Bone Bed. Najmłodszy był "takson C", reprezentowany przez czaszkę MOR 485 i skamieliny z Blacktail Creek.
Sampson tworzy nazwę thumb|left|Acheloos traci swój róg, zdobyty przez Heraklesa, krater attycki Sampson kontynuował badania od 1989. W 1994 w dyskusji na corocznym spotkaniu Society of Vertebrate Paleontology nazwał takson C, tworząc nowe nazwy rodzajową i gatunkową Achelousaurus horneri. Choć abstrakt został opublikowany z wystarczającym opisem, nie zdefiniowano w nim holotypuSampson, S. D. 1994. "Two new horned dinosaurs (Ornithischia: Ceratopsidae) from the Upper Cretaceous Two Medicine Formation, Montana, USA". Journal of Vertebrate Paleontology 14(3, supplement): 44A. W 1995 w kolejnym artykule Sampson wskazał jako holotypowy okaz MOR 485. Nazwa rodzajowa Achelousaurus składa się z dwóch członów. Acheloos (Ἀχελῷος) to imię postaci z mitologii greckiej, bóstwo rzeczne zdolne do zmiany kształtów, potrafiące przekształcić się w cokolwiek. Podczas walki z herosem Heraklesem Acheloos przybrał postać byka, jednak przegrał bitwę po utracie jednego z rogów. Nazwa rodzajowa stanowi aluzję do tej historii z powodu przypuszczalnie przejściowych cech zwierzęcia i charakterystycznej utraty rogów podczas ontogenezy i filogenezy, a więc w rozwoju osobniczym i przemianach ewolucyjnych. Słowo saurus to zlatynizowana forma greckiego wyrazu oznaczającego jaszczura. Dodson w 1996 docenił nazwę rodzajową jako oryginalną i inteligentną. Epitet gatunkowy z kolei upamiętnia Jacka Hornera za jego badania dinozaurów montańskiej formacji Two Medicine. Sampson nazwał również takson B, określając go einiozaurem w tym samym artykule, w którym ochrzcił achelozaura. Stwierdził, że paleontolodzy powinni zachować powściągliwość, kiedy nazywają nowe rodzaje dinozaurów rogatych, albowiem zmienność wewnątrzgatunkowa może zostać mylnie uznana za różnice międzygatunkowe. Do 1995 tylko jeden nowy rodzaj centrozauryna został nazwany, od kiedy to nazwano pachyrinozaura w 1950 – chodzi o awaceratopsa z 1986. Achelousaurus ma wobec tego szczególną wagę jako jeden z pierwszych rodzajów ceratopsydów nazwanych pod koniec XX wieku.
Holotypowy okaz MOR 485 zebrali Hostetter i Ray Rogers z Landslide Butte Field Area jakieś 40 km na północny zachód od Cut Bank. W 1995 Sampson opisał go jako fragmentaryczną czaszkę dorosłego zwierzęcia, obejmującą kość nosową i guzy nadoczodołowe, zaokrąglone wyniosłości odpowiadające rogom innych ceratopsów, jak też kość ciemieniową. Ponadto MOR 485 zawiera pewne kości tyłu i boków czaszki, które w 2009 wyliczył Tracy L. Ford jako prawą i lewą kość łuskową, obie kości szczękowe, obie kości łzowe, obie kości kwadratowe, obie podniebienne, puszkę mózgową i kość potyliczną podstawową. W 2015 Leonardo Maiorino doniósł, że jako część tegoż okazu uznać należy fragmentaryczną żuchwę skatalogowaną jako MOR 485-7-12-87-4. Prawa kość łuskowa innego dorosłego osobnika odkryta została w tym samym miejscu w Canyon Bone Bed i oznaczona MOR 485 (skatalogowana pod tym samym numerem), doniesiono o tym jednak dopiero w 2010. Dwa inne okazy zebrano w Black Tail Creek, 35 km na południe od, do rodzaju Achelousaurus przypisał je Sampson w 1995. Okaz MOR 591 to część czaszki i kompletny w około 60% szkielet prawie dorosłego zwierzęcia, obejmujący kręgosłup, miednicę, kość krzyżową i udową, a ponadto żuchwę skatalogowaną pod oznaczeniem MOR 591-7-15-89-1. Czaszka i żuchwa są prawie kompletne, brakuje tylko puszki mózgowej i okolicy potylicznej. MOR 591 jest mniejszy od holotypu, podstawa czaszki mierzy około 60 cm. Okaz MOR 571 obejmuje część czaszki i żuchwy oraz połączone żebra i kręgosłup dorosłego osobnika. Z czaszki pozostały tylko kości ciemieniowe, z żuchwy tylko tylne kości, nadkątowa i stawowa. Piąty okaz, młodocianego osobnika, oznakowano MOR 456.1. Żadne ze znalezionych zwierząt nie zmarło w zaawansowanym wieku. Wedle Andrew McDonalda i współpracowników znaleziska achelozaura reprezentują pojedyncze osobnika, nie stanowią cmentarzyska.
Możliwe znaleziska thumb|TMP 2002.76.1 z Royal Tyrrell Museum może być okazem achelozaura, pachyrinozaura bądź nowego taksonu Poza skamieniałościami jednoznacznie przypisanymi achelozaurowi istnieje pewien dodatkowy materiał, który nie został dotąd jednoznacznie zidentyfikowany. Centrozauryn z masami kostnymi z formacji Dinosaur Park (okaz TMP 2002.76.1) znaleziony w 1996 rozważany był jako przedstawiciel nowego taksonu w 2006, ale może też należeć do achelozaura lub pachyrinozaura. Brakuje w nim kości ciemieniowych, istotnych w diagnostyce centrozaurynów, wobec czego nie można z całą pewnością przypisać go do konkretnego rodzaju. W 2006 zaproponowano, że chodzi o Monoclonius lowei, niepewny gatunek oparty na czaszce (okaz CMN 8790) z formacji Dinosaur Park, mógłby być też prawie dorosłym osobnikiem styrakozaura, achelozaura lub einiozaura, którym jest mniej więcej współczesny. Co więcej, pewne nieokreślone okazy z formacji Two Medicine, jak fragmentaryczna czaszka MOR 464 czy pysk MOR 449, mogą należeć do Achelousaurus lub dwóch żyjących w podobnym czasie ceratopsydów Einiosaurus lub Rubeosaurus.
Budowa Budowa ogólna