Louise Nevelson (ur. 23 września 1899Niektóre źródła podają rok 1900. w Perejasławiu, w Imperium RosyjskimObecnie Ukraina., zm. 17 kwietnia 1988 w Nowym Jorku) – amerykańska rzeźbiarka pochodzenia żydowskiego. W wieku 6 lat wyemigrowała wraz z matką i rodzeństwem do Stanów Zjednoczonych, gdzie kilka lat wcześniej przybył jej ojciec. Już za młodu postanowiła zostać rzeźbiarką. Mając 21 lat wyszła za mąż, ale małżeństwo to nie było udane i w 1941 roku zakończyło się rozwodem.
Wykształcenie artystyczne zdobyła w Art Students League of New York oraz indywidualnie pod kierunkiem znanych artystów, między innymi Hansa Hofmanna i Diega Rivery. Wybrała własną drogę artystyczną. Czerpiąc z najważniejszych kierunków w sztukach plastycznych wypracowała oryginalny styl, nie przypominający niczego, co się działo w ówczesnej sztuce. Znana głównie z monumentalnych, monochromatycznych rzeźb w drewnie, zwanych ścianami – walls (Sky Cathedral, 1958) oraz monumentalnych rzeźb plenerowych, wykonanych ze stali Cor-ten (Shadows and Flags na Louise Nevelson Plaza w Nowym Jorku, 1978).
Laureatka licznych wyróżnień i nagród, w tym National Medal of Arts (1985), tytuł doctor honoris causa w dziedzinie sztuki, przyznany przez Harvard University (1985) oraz Order Sztuki i Literatury, nadany przez ministra kultury Republiki Francuskiej.
Należy do najważniejszych postaci w amerykańskiej rzeźbie XX wieku.
Życiorys i twórczość Młodość i edukacja thumb|left|Louise Berliawsky (czwarta od lewej) z koleżankami z ławki szkolnej, 1913, Archives of American Art Louise Nevelson urodziła się 23 września 1899 w Perejasławiu, w Imperium Rosyjskim jako Lieja Bierlawskaja (ros. Лея Берлявская), córka Izaaka Bierliawskiego i Anny Minny Ziesel Smolerank. Miała troje rodzeństwa: brata Nachmana (ur. 1898) oraz siostry, Chaję (ur. 1902) i Lillian (ur. 1906, już w Stanach Zjednoczonych). Jej ojciec i dziadek byli przedsiębiorcami z branży drzewnej. W 1902 roku ojciec postanowił wyemigrować do Stanów Zjednoczonych. Po przyjeździe udało mu się znaleźć pracę w swoim zawodzie. Rodzina tymczasem czekała na załatwienie formalności związanych z przyjazdem. Rozłąka okazała się szczególnie bolesna dla Liei, która straciła na sześć miesięcy głos.
W 1905 roku rodzina wyemigrowała do Ameryki, osiedlając się w Rockland w stanie Maine. Po przybyciu dzieci otrzymały zamerykanizowane imiona: Nachman – Nathan, Chaja – Anita, a Lieja – Louise. Choć rodzina w domu rozmawiała w języku jidysz, to dzieci w szkole szybko opanowały język angielski. Ojciec po pewnym czasie dostosował się do wymogów amerykańskiego życia, ale matce się to nie udało. Cały swój czas poświęciła wychowywaniu dzieci. Młoda Louise dorastała nieco na uboczu lokalnej społeczności. Jak później wyjaśniała, nie chciała mieć przyjaciół, ponieważ nie zamierzała związać się z Rockland. Mając 6 lat, lubiła obrabiać małe kawałki drewna, które wygrzebywała w składzie drzewnym ojca. Już w młodym wieku zdecydowała się na karierę w artystyczną, uczestnicząc w zajęciach z rysunku w Rockland High School, którą ukończyła w 1918 roku.
Lata 20. Po ukończeniu szkoły otrzymała pracę stenografistki w kancelarii prawniczej w Rockland. Spotkała tam Bernarda Nevelsona, dzięki któremu poznała jego brata, Charlesa. W czerwcu 1920 roku oboje zawarli związek małżeński przed rabinem w hotelu Copley Plaza w Bostonie, po czym zamieszkali w Nowym Jorku. Dla Luise był to pretekst, by opuścić Rockland, a dla jej rodziców – spełnienie marzenia, aby ich córki dzięki związkom małżeńskim weszły do rodzin żydowskich, ustabilizowanych finansowo. W 1922 roku urodził się ich syn, Myron (nazwany później Mike). W 1924 roku wszyscy troje przeprowadzili się do nowego domu w Mount Vernon, wówczas żydowskiej enklawy w hrabstwie Westchester. Louise była niezadowolona z przeprowadzki, ponieważ dla niej oznaczało to izolację od życia artystycznego. Do swych zainteresowań powróciła dopiero w 1929 roku, rozpoczynając studia artystyczne w Art Students League of New York, gdzie do 1930 roku uczęszczała na zajęcia pod kierunkiem Kennetha Hayesa Millera. Rodzina jej męża nie ceniła jednak jej artystycznych ambicji.
Lata 30. W 1931 roku pozostawiła męża z jego rodziną i wyjechała samotnie do Europy, by studiować kubizm u Hansa Hofmanna w jego pracowni w Monachium. Później udała się do Włoch i Francji. W 1932 roku powróciła do Nowego Jorku i ponownie studiowała przez pewien czas u Hofmanna, który w międzyczasie został gościnnym wykładowcą w Art Students League. W 1933 roku poznała Diega Riverę, który przebywał w Nowym Jorku, pracując nad swoim muralem w Rockefeller Center: przez krótki czas pracowała jako jego asystentka. Wkrótce potem sama zaczęła rzeźbić. Dołączyła do klasy rzeźbiarskiej, prowadzonej przez Chaima Grossa w Educational Alliance. Jej wczesne rzeźby były stworzone głównie w gipsie, glinie i tattistone. Podobnie jak wielu w tamtym czasie Nevelson interesowała się sztuką prekolumbijskiego Meksyku, a w 1933 roku stworzyła niewielką kamienną grupę dwóch postaci w stylu zbliżonym do leżących figur, które w tym czasie, i pod ten samym wpływem stworzył Henry Moore.
W latach 30. Nevelson brała udział wielu wystawach zbiorowych (zarówno wolnych, jak i konkursowych), zdobywając uznanie dla swojej pracy. W 1935 roku, w ramach Works Progress Administration, wykładała malarstwo ścienne we Flatbush Boys w Brooklynie, a następnie, do 1939 roku pracowała w dziale sztuk pięknych jako malarka sztalugowa i rzeźbiarka. W międzyczasie, wiosną 1936 roku wzięła udział w wystawie w A.C.A. Gallery w Nowym Jorku, znalazła się też wśród z czterech młodych artystów, zaproszonych na wystawę w A.C.A. we wrześniu tego samego roku. Jej prace rzeźbiarskie zwróciły uwagę The New York Times, który określił je jako niepodobne do tego wszystkiego, co publiczność widziała wcześniej.
Przed wybuchem II wojny światowej i w jej trakcie czołowi amerykańscy rzeźbiarze, tacy jak: Alexander Calder, Ibram Lassaw, Isamu Noguchi, Theodore Roszak, David Smith, David Hare i Seymour Lipton zaczęli eksperymentować ze spawanym metalem, jako tworzywem swych abstrakcyjnych rzeźb, Nevelson poszła własną drogą, tworząc swoje prace ze znajdowanych, drewnianych przedmiotów.
Lata 40. W 1941 roku Nevelson rozwiodła się z mężem (wcześniej, na przełomie 1932 i 1933 roku sąd ogłosił separację między małżonkami). W tym samym roku miała swoją pierwszą wystawę indywidualną w Galerii Nierendorf, prowadzonej przez Karla Nierendorfa, który reprezentował ją aż do swojej śmierci w 1947 roku. Zarówno ta, jak i indywidualna wystawa w roku następnym otrzymały przychylne recenzje. Mniej więcej w tym czasie odkryła ozdobną skrzynkę Joe Milone, lokalnego pucybuta i zorganizowała jej pokaz w Museum of Modern Art, co spotkało się z dużym zainteresowaniem prasy. W latach 40. zrealizowała wiele dzieł w kamieniu, brązie, terakocie i drewnie, z których większość stanowiła kubistyczne studium postaci. W 1943 roku w Galerii Norlyst miała wystawę, zatytułowaną The Clown as the Centre of World, w której znalazły się prace o tematyce cyrkowej, wykonane z wyrzuconych kawałków drewna i innych materiałów. Ta nowa propozycja nie została wówczas zbyt dobrze przyjęta, więc Nevelson powróciła do niej dopiero w połowie lat 50..
W 1945 roku przeprowadziła się do nowego, czterokondygnacyjnego domu przy 323 East 30th Street we wschodnim Manhattanie. Mieszkała tam do końca 1958 lub na początku 1959 roku.
W 1947 roku studiowała akwafortę u Stanleya Williama Haytera w Atelier 17, w Nowym Jorku. W 1948 roku odwiedziła Anglię, Francję i Włochy. W latach 1948–1949 pracowała w nowojorskim Sculpture Center, tworząc w terakocie i kamieniu.
Lata 50. thumb|Lunar landscape, 1959–1960, Amon Carter Museum of American Art, Fort Worth We wczesnych latach 50. Nevelson starała się wystawiać możliwie często swoje prace. Nadal jednak borykała się z kłopotami finansowymi. Aby związać koniec z końcem, zaczęła uczyć rzeźby w szkole dla dorosłych Great Neck, na Long Island. W latach 1950–1951 odbyła podróż do Meksyku i Gwatemali, żeby zapoznać się ze sztuką prekolumbijską. W 1954 roku stworzyła pierwszą serię drewnianych, rzeźbiarskich pejzaży. Zostały one obmyślone i zrealizowane w jej domu. Wielu widzów zrozumiało, że sztuka Nevelson była ściśle powiązana ze specyfiką miejsca, w którym mieszkała. Ten bliski związek był oczywisty również dla brytyjskiego krytyka, Johna Russella. Był on, jego zdaniem, wkładem nowojorczyków w sztukę. Mieszkańcy wykorzystywali materiały, które wielkie miasto zapewniało im w nadmiarze w wyniku ciągłych rozbiórek niepotrzebnych budynków, w tym również w sąsiedztwie domu Nevelson. Ona sama ze znajdowanych w ruinach rozmaitych elementów wyposażenia wnętrz zaczęła tworzyć swe kompozycje.
W 1954 roku miała indywidualną wystawę swych akwafort w Lotte Jacobi Gallery. W 1955 roku związała się z Grand Central Moderns Gallery, prowadzonej przez Colette Roberts. Miała tam kilka indywidualnych wystaw: w 1955 roku – Ancient Games and Ancient Places, w trakcie której zaprezentowała pracę Bride of the Black Moon, w 1957 – The Forest – pracę First Personage i w 1958 roku Moon Garden+ One, na którym przedstawiła swoją pierwszą ścianę rzeźbiarską, Sky Cathedral (Niebiańska katedra). Pracę nabyło Museum of Modern Art. Sky Cathedral ma wymiary 343,9 × 305,4 x 45,7 cm. Składa się z ustawionych na ścianie pudełek, z których każde zostało wypełnione drewnianymi odpadkami, w tym listwami, kołkami, wrzecionami i częściami mebli. Następnie Nevelson pomalowała cały zestaw na czarno, jednocząc kompozycję i przesłaniając poszczególne obiekty. Swego czasu wyjaśniła swoją fascynację kolorem czarnym stwierdzając, iż czerń nie jest negacją koloru, ale obejmuje wszystkie kolory, będąc najbardziej arystokratycznym kolorem spośród wszystkich.
To dzięki tym ścianom rzeźbiarskim artystka stała się później najbardziej znana. Kiedy rzeźba współczesna stawała się coraz bardziej otwarta i przejrzysta, Nevelson zawładnęła wyobraźnią publiczności swym opanowaniem ciemności i głębokiego cienia. Przywróciła z powrotem tajemnicę rzeźbie, a widz, który stał przez pewien czas przed jedną z jej czarnych ścian, przypominał sobie coś, czego nie można było łatwo znaleźć w Ameryce Północnej: oddziaływanie rzeźbionego drewna i kamienia na oświetloną szarzejącym światłem zachodzącego słońca gotycką katedrę.
W 1959 roku artystka związała się z Martha Jackson Gallery, w której otrzymała gwarantowany dochód osiągając w ten sposób pewne zabezpieczenie finansowe. Jej pierwszy pokaz w tej galerii, Sky Columns Presence, miał miejsce jesienią 1959 roku. W tym samym roku została zaproszona przez Museum of Modern Art do udziału w wystawie Sixteen Americans. Do tego momentu jej prace składały się głównie z drewnianych elementów, pomalowanych na czarno. Po otrzymaniu zaproszenia Nevelson postanowiła nagle zmienić kolor swych prac na biały. Stworzyła wówczas kompozycję o wymiarach pokoju, zatytułowaną Dawn's Wedding Feast (Przyjęcie weselne o świcie). Dzieło nawiązywało do przełomu kolorystycznego w twórczości artystki, ale było także jej emocjonalną zemstą za własne, nieudane małżeństwo. Po zakończeniu wystawy Museum of Modern Art zakupiło jedynie dwa mniejsze elementy dzieła, kilka dalszych nabyli kolekcjonerzy, Nelson Rockefeller i Martha Jackson. Sama Nevelson chciała, aby cała jej kompozycja, składająca się z 85 elementów, pozostała nienaruszona i zachowała swą integralność po zakupieniu jej przez jakieś muzeum lub pojedynczego kolekcjonera. Była nawet gotowa przekazać pracę jakiemuś muzeum w całości, ale żadne nie wyraziło zainteresowania. Ponieważ sama nie była w stanie przechować tak obszernego dzieła, zniszczyła dużą część jego elementów, zachowując jedynie niektóre z nich do wykorzystania w przyszłych projektach.