Marcin Stańczyk (ur. 16 listopada 1977 w Łęczycy) – polski kompozytor, prawnik, teoretyk muzyki, nauczyciel akademicki. Profesor sztuk muzycznych. Laureat licznych nagród, w tym – jako jedyny Polak – zdobywca prestiżowej Tōru Takemitsu Composition Award. Autor muzyki symfonicznej, kameralnej, scenicznej, elektronicznej i filmowej. Twórca spektakli multimedialnych i intermedialnych.
Życiorys Marcin Stańczyk ukończył teorię muzyki pod kierunkiem prof. Marty Szoki (2006) i kompozycję w klasie prof. Zygmunta Krauze (2007) w Akademii Muzycznej w Łodzi, a także prawo (2001) i filozofię (2025) na Uniwersytecie Łódzkim. Odbył Podyplomowe studia muzyki filmowej, elektronicznej i twórczości audiowizualnej w łódzkiej Akademii Muzycznej (2011), Corso di Perfezionamento di Studi Musicali u Ivana Fedele w Accademia Nazionale di Santa Cecilia w Rzymie (2007-10), a także CURSUS 1 (2011-12) i CURSUS 2 (2013-14) w paryskim IRCAM-ie. Uczestniczył m.in. w 13th Young Composers Meeting w Apeldoorn (2007), warsztatach z oraz Trilokiem Gurtu podczas La Biennale di Venezia (2007, 2008), Voix Nouvelles course u Briana Ferneyhough w ramach stypendium Royamount Foundation (2009), Internationale Ferienkurse für Neue Musik w Darmstadt (2010), De Musica ovvero la fabbrica della creatività w Rzymie z (2010) i (2012) oraz Jerwood Opera Writing Programme w Aldeburgh Centre of Music z sir Harrisonem Birtwistlem (2011).
Utwory Stańczyka są zamawiane przez prestiżowe festiwale i zespoły muzyczne oraz wykonywane w Europie, Azji (Chiny, Japonia, Izrael), Ameryce Północnej (Stany Zjednoczone, Kanada), Południowej (Chile, Kuba), Australii. Współpracował m.in. z , , , , Ensemble Linea, , , Tokyo Philharmonic Orchestra, , BERG Ensemble, Ensemble Nikel, Algoritmo, Zone Expérimentale Basel, Meitar, E-MEX Ensemble, Divertimento, Orkest de ereprijs, Ensemble Nostri Temporis, Shanghai Philharmonic Orchestra, Sinfonia Varsovia, NOSPR, Orkiestrą Muzyki Nowej, Orkiestrą Kameralną Miasta Tychy AUKSO, Sinfonia Iuventus, Hashtag Ensemble, a także z solistami, m.in. , , Benediktem Leitnerem, Agatą Zubel, Pawłem Gusnarem, Barbarą Kingą Majewską, oraz z artystami z kręgu muzyki popularnej: Aphex Twinem, Natalią Zamilską i Pianohooliganem (Piotrem Orzechowskim). Prawykonaniami i wykonaniami utworów Stańczyka kierowali m.in. Diego Masson, Christian Eggen, Franck Ollu, Johannes Schöllhorn, Toshiyuki Kudo, Marzena Diakun, Marta Kluczyńska, Szymon Bywalec.
Jego utwory były wykonywane na takich festiwalach jak: Gaudeamus Musik Week w Amsterdamie, Biennale Musica w ramach La Biennale di Venezia, Manifeste i Season IRCAM w Paryżu, Bang On a Can Marathon, Noise Non-ferenc i MATA w Nowym Jorku, Les Espaces Sonores w Bazylei, Rondò w Mediolanie, Review of Composers w Belgradzie, Images sonores w Liège, Nuova Consonanza w Rzymie, Warszawskiej Jesieni, Sacrum Profanum, Festiwalu Prawykonań NOSPR, Poznańskiej Wiośnie Muzycznej, Łódzkich Spotkaniach Baletowych. W 2018 roku był kompozytorem-rezydentem 31. Festiwalu Musica Polonica Nova.
Stańczyk jest laureatem licznych stypendiów, w tym stypendium „Młoda Polska 2007”, stypendium Stowarzyszenia Autorów ZAIKS (2007), stypendium Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego dla osób zajmujących się twórczością artystyczną (2007, 2014, 2020, 2024), stypendium I stopnia Marszałka Województwa Łódzkiego (2008, 2009, 2010), stypendium im. Witolda Lutosławskiego (2011, 2013). Jeszcze jako student został wyłoniony przez radę programową Europejskiego Centrum Muzyki Krzysztofa Pendereckiego do udziału w programie „Młodzi kompozytorzy w hołdzie Fryderykowi Chopinowi” (2007–2010). Wynikiem udziału w programie jest pierwsza płyta monograficzna "Chamber Music", wydana nakładem DUX. Był uczestnikiem zagranicznych programów stypendialnych i rezydencji: fellowship Bang on a Can Summer Music Festival Nowym Jorku (2009), półrocznego stypendium rządu włoskiego (2009, 2010), stypendium Royamount Foundation (2009), stypendium (IMD) (Stipendenpreis w ramach Staubach Honoraria, 2010), fellowship (Aldeburgh Center of Music, 2010), stypendium SACEM – francuskiego Stowarzyszenia Autorów, Kompozytorów i Wydawców (2013), rezydencji kompozytorskich; rezydencja artystyczna Miasta Paryża i Instytutu Francuskiego, Centre International d’Accueil et d’Echanges des Récollets (2014), (2014), The Bogliasco Foundation Composer-in-residence (2018) oraz Composer-in-residence (2019). Kompozytor realizował zamówienia twórcze ministerstw kultury Polski, Francji, Nadrenii-Westfalii, Chin, a także Radia France oraz Polskiego Radia.
W latach 2016 i 2018, na zaproszenie Ministerstwa Gospodarki i Kultury Chińskiej Republiki Ludowej, Stańczyk odbył dwie miesięczne podróże po Chinach, gdzie jako reprezentant Polski w programie współpracy Chin z 16 krajami Europy Środkowej i Południowej w międzyrządowym formacie współpracy Chin z krajami europejskimi "16+1" poznawał historię i kulturę "Państwa Środka". Owocem tych doświadczeń był utwór Dancing Dune (2017), zamówiony przez rząd chiński i prawykonany przez Filharmoników Szanghajskich pod dyrekcją Zhou Ke.
Marcin Stańczyk pracuje w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Łodzi. Jest profesorem w Akademii Muzycznej w Łodzi, gdzie w 2013 roku otrzymał stopień doktora, a w 2016 roku doktora habilitowanego sztuki. W 2020 roku otrzymał tytuł profesora.. W kadencji 2020–2024 pełnił funkcję Pełnomocnika rektora ds. równego traktowania. Wykładał gościnnie m.in. we Francji, Niemczech, Włoszech, Stanach Zjednoczonych, Wielkiej Brytanii, Izraelu, Chinach, Norwegii i Polsce. Przewodził obradom jury konkursu kompozytorskiego I Ise-Shima International Composition Competition w Japonii (2020). Przez wiele lat był artystą chóru Filharmonii Łódzkiej im. Artura Rubinsteina. Pełni także funkcję eksperta muzycznego; występuje w roli jurora krajowych i międzynarodowych konkursów muzycznych, działał jako doradca muzyczny (music advisor) zagranicznych fundacji i stowarzyszeń, m.in. Bogliasco Foundation, MA/IN Festival i Tokyo Chamber Music Competition. Występował przed sądami jako biegły sądowy z dziedziny muzykoznawstwa.
W 2025 roku Marcin Stańczyk wraz z Anną Wójcikowską założył Fundację Aleksego Rżewskiego – Pierwszego Prezydenta Łodzi po odzyskaniu przez Polskę niepodległości. Fundacja prowadzi działalność społecznie użyteczną w sferze kultury, nauki i sztuki, ochrony zabytków, dóbr kultury i dziedzictwa narodowego, szkolnictwa wyższego, edukacji, oświaty i wychowania dzieci, młodzieży, dorosłych oraz osób w wieku emerytalnym, integracji społecznej, podtrzymywania i upowszechniania tradycji i kultury narodowej, podejmuje działania na rzecz upowszechniania i rozwoju kultury, nauki i sztuki budujących świadomość narodową, obywatelską i kulturową, w tym rozwój wspólnot i społeczności lokalnych.
Jest członkiem Związku Kompozytorów Polskich, Stowarzyszenia Autorów ZAIKS oraz Polskiego Towarzystwa Muzyki Współczesnej.
Partytury Marcina Stańczyka są wydawane nakładem Polskiego Wydawnictwa Muzycznego.
Muzyka Marcin Stańczyk jest twórcą idei podźwięków („aftersounds”) inspirowanej optycznym zjawiskiem „powidoków” eksplorowanym w latach 40. przez Władysława Strzemińskiego. W przypadku podźwięków, źródłami muzyki są nie tylko morfologiczne „odbicia” dźwięku, rozmaite „szumy, rezonanse i echa”Marta Tabakiernik, Marcin Stańczyk’s Afterimages and Aftersounds – Reflections and Self-Reflections, „Musicology Today” nr 12, 2015, s. 137–146.. Muzyka wynika także z psychologicznych aspektów słuchania i widzenia, jako coś, czego jeszcze nie ma, ale będzie za chwilę, co poprzedza dźwięk lub pozostało po dźwięku.
Stańczyk jest również autorem koncepcji musique acousmatique instrumentaleAnna Wójcikowska, J'entends parfois une voix quiète d'absente... Akuzmatyczna muzyka instrumentalna Marcina Stańczyka, w: Formuły i harmonie. Księga jubileuszowa profesor Marty Szoki, Łódź 2025, s. 221-244.Jan Topolski, tekst do bookletu albumu Mosaïque, wyd. KAIROS https://www.kairos-music.com/sites/default/files/downloads/0015108KAI_stanczyk_iTunesBooklet_FIN.pdf?fbclid=IwAR1iR0tO7ezcMWHM_sUjVgpVA9afKyQhpkDaXuHwBfgTZW416GNGLPfUwnE.Jan Topolski, Otwieranie formy, uwalnianie energii, “Ruch Muzyczny”, nr 12/2012, s. 23., definiowanej jako „muzyka akustyczna, którą można percypować jak elektroniczną muzykę akuzmatyczną, tzn. doświadczać przemieszczania się dźwięku w przestrzeni bez jednoczesnej obserwacji poruszających się muzyków”. Do nurtu akuzmatycznej muzyki instrumentalnej należą Blind Walk (2014-15), Some Drops (2016), Sursounds (2018) i Unseen (2017-18). Wszystkie te utwory słuchacz powinien odbierać z zamkniętymi oczyma, a najlepiej z opaską założoną na oczy, aby wyłączając zmysł wzroku, zintensyfikować doznania słuchowe.
W swoich kompozycjach często posługuje się teatralnymi gestami związanymi z jego ideą total performance, wcześniej określaną mianem „teatralizacji wykonania”, która do wykonania utworu angażuje całe ciało wykonawców (full-body experience).
Zgodnie z jego koncepcją total performance, wedle której wymaga od wykonawcy absolutnego zaangażowania w odtworzenie (czy niekiedy nawet współtworzenie) dzieła, różnego typu dźwięki nieharmoniczne często mają proweniencję wokalną lub też są rezultatem gestów o charakterze choreograficznym. Często w swoich partyturach Stańczyk przewiduje dla jednego wykonawcy zapis na kilku pięcioliniach (np. w Three Afterimages na kontrabas, 2008, czy Mosaïque na wiolonczelę i live electronics, 2011-12), a sama notacja cechuje się niebywałą szczegółowością.
Kompozytor od lat szczególnie podkreśla rolę wyobraźni muzycznej – nie tylko samego twórcy czy wykonawców, ale przede wszystkim odbiorców. Wynikiem tego dążenia jest osobny nurt utworów konceptualnych Stańczyka, w tym: 4’34″ – short piece against John Cage (2011), a także tryptyk: Muzyka Możliwa I (2012), Muzyka Możliwa II (2015) oraz powstała w dniu inwazji Rosji na Ukrainę Muzyka niemożliwa (24.02.2022). W tych przypadkach, realizując ideę prawdziwej wolności sztuki, to w wyobraźni odbiorcy Stańczyk upatruje dopełnienia swoich kompozytorskich idei.
Twórczość Stańczyka pełna jest także poszukiwań sonorystycznych, nierzadko sprzężonych z zaawansowaną elektroniką. W tym zakresie pracował szczególnie z dźwiękami niestabilnymi dynamicznie m.in. przesuwanie dłoni po politurze instrumentów smyczkowych, wymachiwanie rękoma w powietrzu (z mikrofonami na nadgarstkach), czy przesuwanie opuszków palców po marimbie.
Jego wczesny styl muzyczny został opisany przez kompozytora Ivana Fedele w „Il Giornale” jako „distorsionismo”. W odniesieniu do późniejszej twórczości wskazywano także na związki ze spektralizmem i nurtem „new complexity”Iwona Lindstedt, Marcin Stańczyk. Naturalność awangardy, w: 10. Festiwal „Sacrum Profanum”, książka programowa, red. Filip Berkowicz, Daniel Cichy, Kraków 2012, s. 42–46..
Ważniejsze kompozycje Laterna na zespół i taśmę (2008) Three afterimages na kontrabas (2008) Afterimages – rosso na fortepian (2009) Nibiru – La rivoluzione della terra sconosciuta na zespół (2009) Analessi Rotte na wiolonczelę, 2 głosy i puzon (2009) Sospiri na zespół (2009) Westchnienia (Sighs) na orkiestrę kameralną (2009) Il riverbero della malinconia na zespół kameralny (2010) Tajemnica Chopina – rzeźba muzyczna (współpraca z Łukaszem Leszczyńskim) (2010) OPERA 3 na solistkę, akompaniatora i kompozytora (współpraca z Peterem Cantem) (2010) Archeopteryx – muzyka baletowa (2011) In case of rapture – mini opera (2011) Au-delà des profondeurs – etiuda elektroakustyczna (2011) Muzyka Możliwa I (2012) Mosaïque na wiolonczelę i elektronikę (2012) Esercizi na studentów (2006 rev. 2012) Geysir – Grisey na zespół (2005 rev. 2012) 4'34'''' – short piece against J.Cage (2012) Le teste scambiate – opera na orkiestrę kameralną i trzy charaktery (2010 – 2012) Attorno na flet altowy, wiolonczelę i fortepian (2013) Muzyka tkana na orkiestrę (2013) Solarize – opera kameralna (2013–2014) Aftersounds na 2 perkusistów i elektronikę (2013–2014)