Pełnogłos (, , , ) – zjawisko typowe dla języków wschodniosłowiańskich (rosyjskiego, ukraińskiego, białoruskiego), polegające na występowaniu pomiędzy spółgłoskami grup typu -oro-, -olo-, -ere-, którym w innych językach słowiańskich odpowiadają grupy z jedną tylko samogłoską.
Prasłowiańskie grupy *-or-, *-ol-, *-er-, *-el- stojące między spółgłoskami uległy w językach zachodniosłowiańskich i południowosłowiańskich zjawisku metatezy (przestawki) i niekiedy także wzdłużenia samogłoski. Z kolei w językach wschodniosłowiańskich wykształciły się z nich grupy z dwiema samogłoskami otaczającymi spółgłoskę lub wskutek działania prawa otwartych sylab. Powstały w ten sposób połączenia dwusylabowe, w których ta sama samogłoska występuje przed spółgłoską i po niej, co schematycznie można zapisać następująco (T oznacza dowolną spółgłoskę): *TorT > ToroT *TolT > ToloT *TerT > TereT *TelT > ToloT (nie TeleT, gdyż prasłowiańskie *TelT przeszło już wcześniej w językach wschodniosłowiańskich w *TolT) Przykładowo w języku polskim występują w tym miejscu grupy -ro- (-ró-), -ło-, -rze- (-rzo-), -le-.
Język prasłowiański *vorgъ *moldъ *dervo *melko Język rosyjski vorog mołodoj dieriewo mołoko Język polski wróg młody drzewo mleko Język czeski vrah mladý dřevo mléko Język staro-cerkiewno-słowiański vragъ mladъ drěvo mlěko
Pełnogłos jest jednym z najważniejszych wyróżników języków wschodniosłowiańskich i uważany jest (obok silnego akcentu swobodnego ruchomego) za typową cechę tej grupy, zupełnie niewystępującą poza nią.
Zjawisko to zaszło około roku 1000: w Ewangeliarzu Ostromira (1056 r.) pojawiają się pierwsze przykłady pełnogłosu, choć zapisy u Konstantyna Porfirogenety z 949 roku wykazują jeszcze stan zgodny z prasłowiańskim, bez pełnogłosu.
W języku polskim pełnogłos można zaobserwować w pożyczkach z języków wschodniosłowiańskich, na przykład w wyrazie połonina.
Przypisy
Bibliografia
Kategoria:Procesy fonetyczne