Określniki (determinatywy) i ideogramy (logogramy) – grupa znaków hieroglificznych komunikujących czytelnika o jakie znaczenie lub sens danego słowa chodzi. Były zawsze pisane na końcu i „wizualnie” uzupełniały znaczenie fonetyczne słów.
W języku staroegipskim istnieje ogromna grupa słów, które w zapisie transliteracyjnym – w sensie fonetycznym – „wyglądają” zupełnie identycznie, ale posiadają różne lub sprzeczne ze sobą znaczenia. Dlatego ta grupa znaków decydowała dokładnie i precyzowała opisywane rzeczy, zdarzenia oraz czynności.
Ideogramy Ideogram – w najprostszej formie – to pojedynczy hieroglif reprezentujący całe słowo, czyli – co przedstawia to dokładnie oznacza (tzw. znaczenie pierwotne), np.: HieroglifCo przedstawia?Co dokładnie oznacza?rasłońceSłońce zSzestaw pisarski składający się z: palety, torby na sproszkowane barwidła (farby), trzcinowego pisakazestaw pisarski
W kilku przypadkach występują znaki hieroglificzne złączone (podwójne), posiadające jedno znaczenie, np.: nbty - nbty lub sm3wty - zjednoczenie (Egiptu)M22-M22 - nn - ten (zaimek wskazujący)G53 - b3 - dusza (żyjąca po śmierci człowieka – Ba)
W formie bardziej złożonej – ideogram oznacza także idee powiązane z danym znakiem, czyli – co przedstawia to oznacza wszelkie skojarzenia związane z jego znaczeniem pierwotnym (posiadają wspólny rdzeń słów), np.: HieroglifCo przedstawia?Co dodatkowo może oznaczać?Ale na pewno tego nie wiadomo!rasłońce1. dzień (dzień jest wtedy, gdy świeci Słońce) 2. czas (dzień nie trwa całą dobę, tylko jej część, a więc pewien okres) 3. Re (bóg Słońca, stwórca świata i pan ładu we Wszechświecie, jego atrybutem jest tarcza słoneczna)zSzestaw pisarski składający się z: palety, torby na sproszkowane barwidła (farby), trzcinowego pisaka1. pisanie (czynność wykonywana za pomocą zestawu pisarskiego, czyli sam akt tworzenia dokumentów) 2. pismo (za pomocą zestawu pisarskiego można pisać hieroglify na papirusie, ostrakonie) 3. pisarz (używał zestawu pisarskiego do pisania)
Dodatkowo, niektóre ideogramy z okresu Starego Państwa zostały później – w zupełnie przypadkowy sposób – przeniesione do nowych znaczeń zawierających te same spółgłoski (te same wartości fonetyczne), ale nie zawierające wspólnego rdzenia w słowie, np.: pr - pr - dom - przeniesione do - pr - wychodzićnfr - nfr - lutnia - przeniesione do - nfr - dobryHtp - ḥtp - ofiara - przeniesione do - ḥtp - odpoczywaćxpr - ḫpr - żuk - przeniesione do - ḫpr - stawać sięzA - s3 - gęś - przeniesione do - s3 - syn
A ponieważ, pewne słowa były częściej używane niż inne (np. dobry, odpoczywać, stawać się, syn) to spowodowało, że pierwotne znaczenie tych hieroglifów szybko uległo zapomnieniu (np. lutnia, ofiara, żuk, gęś). Wszystkie ideogramy posiadają wartości fonetyczne. Kilkanaście – posiada podwójne wartości fonetyczne, np. tp - tp - głowa - ḏ3ḏ3 - głowa
Fakt posiadania kilku znaczeń fonetycznych ideogramu wynikał z tego, że jeden hieroglif zawierał w sobie „złączone” dwa podobne hieroglify, np.: sxm - ḫrplubsḫm - dowodzićlubposiadać władzę = xrp - ḫrp - dowodzić + Plik:Sxm mozliwosc.png - sḫm - posiadać władzę
Określniki Podstawowym zadaniem determinatywów (określników) jest właściwe ustalenie znaczenia słów, zwłaszcza tam, gdzie mogą pojawić się wątpliwości. W formie najprostszej, określniki oznaczają dokładnie to co przedstawiają, np.: A1 człowiekzA ptakB1 kobietaHn roślinamw wodaniwt miasto
Określniki wywodzą się bezpośrednio od ideogramów. Dlatego, niektóre z nich pełnią jednocześnie funkcje ideogramu i/lub określnika. Rozróżnienie, jaką funkcję w danym słowie pełni konkretny hieroglif zależy m.in. od kontekstu. np.: ZapisCo oznacza?Wiadomo, że na pewno to to chodzi Fonem Ideogram OkreślnikHieroglifTransliteracjaOpisHieroglifOpisHieroglifOpisra:Z1słońce – jako takie = - - - +rasłońce – w znaczeniu pierwotnym +Z1patyk jest wskaźnikiem rzeczy pojedynczychr:a-rasłońce =r:arcsłońce + - - +rasłońce – w znaczeniu pierwotnymh:r-w-ra:Z1dzień jako taki =h:r-whrwdzień +rasłońce – w znaczeniu określającym dzień +Z1patyk jest wskaźnikiem rzeczy pojedynczychn:H*ra*Hwieczność =n:H*Hnhhwieczność + - - +rasłońce – w znaczeniu określającym moment czasuzS-Y1Vpisać = - - - +zSzestaw pisarski – w znaczeniu określającym pisanie +Y1Vzwinięty papirus i związany – określający pojęcia abstrakcyjnesw-zSpismo królewskie (dokument) = - - - +swroślina ceniona w Górnym Egipcie – skrót, oznaczający władzę królewską +zSzestaw pisarski – w znaczeniu określającym pismo (spisany dokument)zS-A1pisarz = - - - +zSzestaw pisarski – w znaczeniu pierwotnym +A1człowiek – dokładnie wskazuje, że chodzi o osobę
Szczególne rodzaje określników to: patykZ1określnik rzeczy pojedynczych (określa rzeczy, że są jako takie) i dodawany jest zawsze do rzeczowników na końcu więcej o tym hieroglifie zobacz: patyk (kreska) (det.)patyk ukośnyZ5określnik-zamiennik dla postaci ludzkich oraz bytów o magicznej mocy (symbole bóstw), używany był jako skrót tam, gdzie brakowało miejsca na poprawne napisanie hieroglifu, dodawany jest zawsze do rzeczowników na końcu więcej o tym hieroglifie zobacz: patyk ukośny (det.)dwa patykiZ4określnik rzeczy w liczbie podwójnej i dodawany jest do rzeczowników, zawsze na końcu słów, przed/za określnikami ogólnymi więcej o tym hieroglifie zobacz: dwa patyki (det.)trzy patykiZ2lubZ3określnik liczby mnogiej i dodawany jest do rzeczowników policzalnych lub niepoliczalnych, zawsze na końcu słów i za innymi określnikami ogólnymi więcej o tym hieroglifie zobacz: trzy patyki (det.)chlebtokreślnik-końcówka i uzupełnienie fonetyczne dla rodzaju żeńskiego i dodawany na końcu słowa, ale przed innymi określnikami ogólnymi więcej o tym hieroglifie zobacz: chleb (t)pisklę przepiórkiwokreślnik-końcówka i uzupełnienie fonetyczne dla liczby mnogiej, bywa często w zapisach hieroglificznych pomijany, ale w transliteracji już nie jest pomijany, dodawany zawsze na końcu słowa, przed określnikiem-końcówką dla rodzaju żeńskiego i przed innymi określnikami ogólnymi więcej o tym hieroglifie zobacz: pisklę przepiórki (w)
Określniki często były przenoszone z jednego słowa do innych, posiadających identyczne spółgłoski (wartości fonetyczne), nawet jeśli znaczenie określnika nie bardzo „pasuje” do znaczenia słowa, np.: a) i-b-E8 - ib - cielę (wartość fonetyczna: i-b + określnik i jednocześnie fonem: E8) b) i-b-E8-A1 - ib - być spragnionym a) i-b-E8-w-pr - ibw - uciekinier
UWAGA: Często się zdarza, że określniki nie posiadają wartości fonetycznych, chociaż w transliteracji lub zapisach taką wartość im się przypisuje. Takie „przypisane” wartości fonetyczne do hieroglifów w poniższych tabelach opisane są w nawiasach klamrowych { }.
Tabele hieroglifów określników i ideogramów Hieroglif podzielone są na kategorie i uporządkowane według listy znaków hieroglificznych A. Gardinera.
A – Człowiek (mężczyzna) i jego stany
Kategorie: A • B • C • D • E • F • G • H • I • K • L • M • N • O • P • Q • R • S • T • U • V • W • X • Y • Z • AaA – Człowiek (mężczyzna) i jego stany Hieroglif GardinerlubWikiHierotranslit.translit. polska OpisUwagiOznaczenia: transl. – transliteracja, fon. – fonetyka, półfon. – półfonem, fon. det. – fonetyczny determinatyw, ideo. – ideogram, półideo. – półideogram, det. – determinatyw, war. – wariant, skr. – forma skrótowa zapisuA1A1{ i }{ i }człowiek siedzący1. ten hieroglif (A1) bywa często mylony z bardzo podobnym hieroglifem przedstawiającym człowieka siedzącego – A3 – zasadnicza różnica jest widoczna w dorysowanej stopie po prawej stronie przy udzie 2. ideo.: człowiek, mężczyzna, np.: a) (l. p.) z:A1*Z1 – s – człowiek b) (l. mn.) z:w-A1:Z2ss – sw – ludzie (w sensie: człowiek w wielokrotności) c) (l. p.) r-H-A1*Z1 – rḥ – człowiek (w sensie: jeden spośród wielu ludzi) d) (l. mn.) r-H-w-A1:Z2ss (skr. A1:Z2ss) – rḥw – ludzie 3. (osoba) ideo lub det.: pierwsza osoba liczby pojedynczej, rodzaju męskiego, np. A1 – i – ja 4. det.: relacje i stany człowieka lub mężczyzny, np.: a) zA:Z1-A1 – s3 – syn b) H-wr:r-w-wr-A1 – ḥwrw – nędznik 5. det. dla imion, np. anx-n:x-w-A1 – Cnḫw – Enchu (lub Anchu – imię męskie) 6. zobacz też: człowiek siedzący na pięcie (det.) 7. zobacz też: kobieta siedząca (det.) 8. zobacz też: patyk (kreska) (det.) 9. zobacz też: trzy patyki (det.)A1*B1:Z2A1 + B1 + Z2 - -czlowiek siedzący i kobieta siedząca z trzema patykami1. ideo.: liczba mnoga dla ludzi i ich stanów, np.: a) r:T-A1*B1:Z2 – rmṯ – ludzie b) T14-m-w-A1*B1:Z2 – c3mw – Azjaci 2. zobacz też: człowiek siedzący (det.) 3. zobacz też: kobieta siedząca (det.) 4. zobacz też: trzy patyki (det.)A2A2 - -człowiek z dłonią przy ustach1. det.: akcje i stany człowieka angażujące dłoń i usta, np.: a) wn:n-m-A2 – wnm – jeść b) H-q:r-A2 – ḥḳr – głodować c) s-wr:r-i-mn-A2 – swri – pić 2. det.: wyrażanie uczuć (uczucia, w tym: kochać), np. mr:r-A2 – mri – kochać 3. det.: mówić, np. s-D:d-A2 – sḏd – opowiadać 4. det.: myśleć (w tym: wymyślać), np. k-A-A2 – k3i – wymyślaćA3A3 - -człowiek siedzący na pięcie1. (hieratyka) ten hieroglif (A3) został zastąpiony hieroglifem – Xrd, a sporadycznie, w niektórych przypadkach – B4 2. nie mylić tego hieroglifu (A3) z bardzo podobnym hieroglifem człowieka siedzącego bez pięty – A1 zasadnicza różnica jest w dorysowanej stopie po prawej stronie przy udzie 3. det.: siedzieć, np. id:z-A3 – ḥmsi – siedzieć 4. zobacz też: człowiek siedzący (det.) 5. zobacz też: kobieta siedząca (det.) 6. zobacz też: dziecko siedzące (na kolanach) z dłonią przy ustach (det.) 7. zobacz też: dziecko siedzące, pozujące, z rękoma do dołu (det.) 8. zobacz też: kombinacja hieroglifów: kobieta rodząca + lisie skóry (det.)A4A4 - -człowiek siedzący z uniesionymi ramionami1. det.: błagać (prosić – także modlitewnie, uwielbiać, czcić), np. dwA-A-A4 – dw3 – uwielbiać, czcić 2. det.: ukryty (schowany, niewidoczny), np. i-mn:n-A4 – imn – ukryty 3. zobacz też: człowiek z uniesionymi ramionami (det.)A5A5 - -człowiek chowający się za ścianą, w rogudet.: ukrywać się (chować się), np. i-mn:n-A4-Y1V – imn – ukrywać sięA6lubwab(Średnie Państwo)A6{ wcb }{ ueb (łeb) }człowiek przystępujący do rytualnego oczyszczenia1. w okresie Średniego Państwa, ten hieroglif (A6) był często zastępowany hieroglifem – wab 2. det.: czysty (nieskalany), nieskazitelny (bezgrzeszny), np. A6 (war. w:a-wab) – wcb – bezgrzeszny, czysty 3. zobacz też: kombinacja hieroglifów: stopa + wazon z wylewającą się z niego wodą (det.)A7A7 - -człowiek siadający na ziemi ze zmęczeniadet.: słaby, zmęczony (znudzony), np.: a) wr-r:d-A7 – wrd – zmęczony (znudzony) b) b-d:S-A7 – bdš – słabyA8A8 - -człowiek odprawiający rytuał hnwdet.: świętować (w tym: świętowanie), np. h:n-nw-w-A8 – hnw – świętowanieA9A9 - -człowiek ustawiający na główie koszyk iabdet.: czynności związane z ładunkami i ciężarami, np: a) kA:t-A9 (skr. A9) – k3t – praca b) A-T:p-A9 (skr. A9-D42) – 3ṯp – ładować c) f:A-A9 (skr. A9-D42) – f3i – nosićA10A10 - -człowiek trzymający wiosłodet.: pływać (pływanie), np. s-qd-d:nw-A10 – sḳdnw – pływaćA11(Stare Państwo)A11 - -człowiek trzymający berło władzy abA i kij pastuszy awt1. po okresie Starego Państwa, ten hieroglif (A11) został zastąpiony przez inny hieroglif – sr 2. ideo. lub det.: x:n-m-s-A11 – ḫnms – przyjaciel (w sensie: bliski znajomy, dobry kolega) 3. zobacz też: człowiek trzymający kij w jednej dłoni i chustkę na głowę w drugiej (det.) 4. zobacz też: berło władzy (det.)mSaA12lubmSa{ mšc }{ msze }żołnierz z łukiem i kołczanem1. ideo. lub det.: armia (wojsko), np. mSa-Z3 (war. m-S:a-mSa) – mšc – armia (l. mn.) 2. det.: żołnierz, np. mn:n:f-i-i-t-mSa-Z3 – mnfyt – żołnierze(l. mn.)A13A13 - -człowiek z rękoma związanymi z tyłu1. ideo. lub det.: wróg (nieprzyjaciel), np.: a) x*t:f-A13 – ḫtfy – wróg b) s-b-i-qmA-A13 – sbi – buntownik 2. zobacz też: człowiek z krwią wypływającą z ręki (det.) 3. zobacz też: qmA – (1) kij do rzucania; (2) maczuga używana w walce; (3) zamiennik wielu hieroglifów (det.)