Dozwolony użytek publiczny – w polskim prawie autorskimSamo pojęcie „dozwolonego użytku” istnieje wyłącznie w prawie polskim. . zbiór ustawowych zezwoleń na korzystanie z chronionych utworów ze względu na kulturalne i edukacyjne potrzeby społeczeństwa. Nie jest on jednolitą instytucją prawną, lecz zbiorem różnych postaci dozwolonego użytku, uregulowanych w odrębnych przepisach. Dozwolony użytek publiczny pozwala na korzystanie z utworów bez uzyskiwania zgody podmiotów praw autorskich oraz (co do zasady) bez opłaty. Poszczególne postaci dozwolonego użytku stanowią ograniczenia (lub wyjątki), które są regulowane przepisami prawa międzynarodowego i unijnego.
Analogiczne przepisy znajdowały się w ustawach z 1926 i z 1952. Były wtedy pogrupowane według dziedzin twórczości: osobno uregulowano dozwolone korzystanie z utworów piśmienniczych, muzycznych i plastycznych. W ustawie z 1994 przepisy te są podzielone według celu dozwolonego korzystania. Obok uregulowań stanowiących prawo cytatu, prawo przedruku czy użytek dla dobra osób niepełnosprawnych znalazły się zezwolenia na korzystanie z utworu w związku z prezentacją lub naprawą sprzętu i korzystanie w celu odbudowy lub remontu obiektu budowlanego. Omawiane niżej przepisy ustawy z 1994 są zharmonizowane z przepisami unijnej dyrektywy 2001/29/WE w sprawie harmonizacji niektórych aspektów praw autorskich i pokrewnych w społeczeństwie informacyjnym.
Historia Pierwszą polską ustawą o prawie autorskim była ustawa z 1926Ustawa z dnia 29 marca 1926 r. o prawie autorskim ( ze zm.).. Przepisy o dozwolonym użytku publicznym (art. 13–16) były usystematyzowane według dziedziny twórczości. Osobno uregulowano piśmiennictwo, utwory muzyczne i plastyczneArt. 13–16 ustawy z dnia 29 marca 1926 r. o prawie autorskiem ( ze zm.).. Te przepisy zostały ustanowione ze względu na potrzeby informacyjne, naukowe, dydaktyczne i kulturalne. Obowiązywał wymóg korzystania z utworów uprzednio opublikowanych (wyjątkowo: uprzednio wydanych) i poszanowania autorskich praw osobistych.
Przepisy ustawy z 1952Ustawa z dnia 10 lipca 1952 r. o prawie autorskim ( ze zm.). dotyczące dozwolonego użytku publicznego (art. 18–21) były wzorowane na regulacjach wcześniej obowiązujących. Takie ujęcie było krytykowane ze względu na trudności interpretacyjne w zmienionych warunkach społecznych, brak jednolitości (np. nie można było stosować przepisów dotyczących jednej dziedziny twórczości w innej dziedzinie) i luki. W oparciu o te przepisy nie można było stworzyć ogólnej koncepcji dozwolonego użytku publicznego. Tak jak w okresie obowiązywania ustawy z 1926, istniał wymóg poszanowania autorskich praw osobistych. Jedynym wyjątkiem od zasady braku wynagrodzenia było umieszczenie utworu w antologii lub wypisach.
W ustawie z 1994Ustawa z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych (). zrezygnowano z podziału według dziedziny twórczości. Uznano je za „silnie archaiczne”, ponieważ zaobserwowano powstawanie nowych form twórczości, które nie mieściły się dokładnie w dawnym podziale. Zamiast tego kryterium podziału stał się cel, któremu ma służyć dana postać dozwolonego użytku. I tak niektóre postaci dozwolonego użytku publicznego służą celom informacyjnym, dydaktycznym lub naukowym czy dostępowi do nauki i kultury.
Przepisy ustawy z 1994 dotyczące dozwolonego użytku publicznego były kilkakrotnie zmieniane. W 2004, w celu dostosowania polskiego prawa do prawa Unii Europejskiej (dyrektywy 2001/29/WE) zmieniono kilka przepisów i dodano kilka nowych. Były to m.in. przepisy o tymczasowym zwielokrotnianiu utworów w postaci cyfrowej i o korzystaniu z utworów dla dobra osób niepełnosprawnych. Wymienione postaci dozwolonego użytku zostały ocenione jako „pożądane i istotne”. Pozostałe miały mniejsze znaczenie. W uzasadnieniu do tej zmiany stwierdzono, że „projektowane przepisy (…) mają na celu wdrożenie znacznej części przewidzianych w dyrektywie wyjątków”. W 2015 znowelizowano szereg przepisów. Uzasadniono to koniecznością dalszego ich dostosowania do prawa unijnego, a także poprawy przepisów po przeanalizowaniu praktyki ich stosowania. Chodziło m.in. o wprowadzenie prawa wynagrodzenia z tytułu wypożyczeń bibliotecznych (). Zmiany miały ułatwić legalny dostęp do twórczości.
Użytek utworów nadawanych drogą radiowo-telewizyjną Utrwalenia efemeryczne Art. 232 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych stanowi ograniczenie autorskiego prawa do zwielokrotniania egzemplarzy utworu. Jest odpowiednikiem art. 5 ust. 2 lit. d dyrektywy 2001/29/WE, a źródłem obu tych przepisów jest art. 11 bis ust. 3 paryskiej redakcji konwencji berneńskiej. Na podstawie tego przepisu nadawcy radiowi i telewizyjni mogą utrwalać utwory i przez krótki czas używać tych utrwaleń. Większość nadawanych utworów jest uprzednio utrwalana, a omawiana regulacja legalizuje tę praktykęM. Czajkowska-Dąbrowska, [w:] J. Barta, M. Czajkowska-Dąbrowska, Z. Ćwiąkalski, R. Markiewicz, E. Traple, Prawo autorskie i prawa pokrewne. Komentarz, Warszawa 2005, s. 304, cyt. za: ..
Beneficjentami tej postaci dozwolonego użytku są organizacje radiowe i telewizyjne uprawnione do nadania utworu. Chodzi jedynie o organizacje dokonujące emisji bezprzewodowej (a nie np. o nadawców kablowych).
Użycie pojęcia „utrwalanie” jest oceniane jako nietrafne. Celem tego przepisu była nie tylko legalizacja zapisania artystycznego wykonania za pomocą urządzeń rejestrujących, ale także sporządzenia kopii istniejącego utrwalenia. Zatem ten przepis dotyczy zwielokrotniania utworów. Własne środki nadawcy (własne urządzenia techniczne) to także środki osoby trzeciej działającej w imieniu albo na odpowiedzialność nadawcy. W przypadku wyrządzenia szkody przez osobę trzecią nadawca jest zobowiązany do jej naprawienia tak, jakby sam ją wyrządziłPkt 41 dyrektywy 2001/29/WE; wyrok TSUE z dnia 26 kwietnia 2012 r., C-510/10, DR TV2 Danmark A/S v. NCB – Nordisk Copyright Bureau, ECLI:EU:C:2012:244, pkt 37, cyt. za: ..
Utrwalenia dokonane na podstawie tego przepisu należy zniszczyć, dlatego są one nazywane „efemerycznymi” (ang. ). Przepis nie stanowi, jak długo mogą istnieć przed rozpoczęciem biegu terminu zniszczenia. W sytuacji bezterminowego uprawnienia na sporządzenie utrwaleń trudno określić, kiedy ten termin się rozpoczyna. Bezterminowe przechowywanie byłoby działaniem wykraczającym poza zakres dozwolonego użytku. Przed nowelizacją 2015 przepis zezwalał na zachowanie utrwaleń zamieszczonych w programach mających wyjątkowy charakter dokumentalny i następnie zarchiwizowanych. W uzasadnieniu do ustawy nowelizującej stwierdzono, że na gruncie przepisów dyrektywy 2001/29/WE wyjątkowa wartość dokumentalna nie dotyczy programów, a samych utrwaleń. Nie niszczy się jedynie utrwaleń wchodzących do narodowego zasobu archiwalnegoKatalog tych utrwaleń jest wymieniony w art. 1 ustawy z dnia 14 lipca 1983 r. o narodowym zasobie archiwalnym i archiwach ()..
Reemisja antenowa i kablowa mały|Antena nad osiedlem mieszkaniowym Przepis art. 24 ust. 1 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych stanowi ograniczenie autorskiego prawa do publicznego rozpowszechniania utworu. Ułatwia on dostęp do nadań programów radiowych i telewizyjnych, w tym funkcjonowanie komercyjnych sieci kablowych. Ponadto obniża koszty funkcjonowania infrastruktury przesyłowej i poprawia estetykę przestrzeni publicznej (dzięki tej regulacji używa się mniejszej liczby anten). Ta postać dozwolonego użytku ma także związek ze sferą prywatną użytkowników.
Odbiorcy reemitowanego nadania powinni stanowić zamknięte grono. Celem tej regulacji jest ułatwienie dostępu do programów w gospodarstwach domowych. Ograniczenie kręgu odbiorców powoduje, że omawiana regulacja ma małe zastosowanie, cyt. za: .. Użyte w tym przepisie sformułowanie „inna organizacja radiowa lub telewizyjna” mogłoby sugerować, że reemisji w granicach tej postaci dozwolonego użytku może dokonywać jedynie organizacja radiowa lub telewizyjna. Jest to błędne rozumowanie. Wyraz „inna” służy jedynie odróżnieniu od nadawcy, a reemisji może dokonywać każdy.
Korzystanie z utworów za pomocą anteny zbiorowej, która nie wzmacnia sygnału i nie umożliwia dostępu do utworów użytkownikom, którzy bez wzmocnienia sygnału nie odbieraliby programu, nie wkracza w sferę praw autorskich. Zatem konieczne jest wzmacnianie sygnału oprócz odbierania za pomocą anteny zbiorowej i przekazywania go poprzez sieć kablową. Antena zbiorowa i sieć kablowa powinna służyć jedynie usługom, o których mowa w omawianym przepisie (oferowanie dostępu do Internetu, usług telewizji kablowej, odkodowywanie programów za pomocą tej infrastruktury jest wykluczone). Co do sygnału internetowego, sposób przesyłu nie powinien mieć znaczenia, jednak wydaje się, że w ramach przesyłu drogą inną niż satelitarna lub naziemna wykluczony jest webcasting; ..
Kolejna grupa przesłanek wiąże się z pojęciem reemisji (art. 6 ust. 1 pkt 5 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych). Równoczesność nadawania oznacza nadawanie w czasie rzeczywistym, bez opóźnienia innego niż wynikające z przesyłu fal. Nadawanie z zachowaniem integralności programu to nadawanie bez ingerencji w treść ani formę programu. Reemitowaniem nie jest nadawanie fragmentaryczne (niektórych utworów lub niektórych warstw utworów), nadawanie uprzednio utrwalonych utworów, oferowanie możliwości wyboru w programie; ; .. Reemisja jest odpłatna wtedy, gdy użytkownicy ponoszą w związku z nią jakiekolwiek koszty (np. konserwacji środków technicznych) lub wtedy, gdy podmiot zapewniający reemisję pobiera opłaty za korzystanie z rozpowszechnianych utworów. W przypadku zajęcia drugiego stanowiska trudno ustalić, które czynności są dopuszczalne. Zdaniem niektórych prawników przepis jest powtórzeniem zasady udziału podmiotu praw autorskich w jakichkolwiek korzyściach użytkownika.
Publiczny odbiór nadawanych utworów mały|Przechodnie słuchają wiadomości radiowych Postać dozwolonego użytku uregulowana w art. 24 ust. 2 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych jest nazywana „odbiorczą”, w odróżnieniu od wyżej omówionej – „nadawczej”. Odpowiada ona potrzebom praktyki i nie narusza interesów autorów, ponieważ po pierwsze: ustalenie grona odbiorców, potrzebne do ustalenia wysokości wynagrodzenia autorskiego, jest zasadniczo niemożliwe, po drugie: publiczny odbiór promuje twórczość, po trzecie: urządzenia są używane zgodnie z prawem i z ich przeznaczeniem.
Beneficjentami tej postaci dozwolonego użytku są posiadacze urządzeń służących do odbioru programu radiowego lub telewizyjnego. Omawiana regulacja nie odnosi się do urządzeń, które służą jedynie do odtwarzania utworów. Ma ona zastosowanie do tych, które mają funkcję równoczesnego i integralnego odbierania programów radiowych lub telewizyjnych. Obejmuje to m.in. urządzenia wielofunkcyjne. R. Golat opowiada się za odesłaniem do ustawy z dnia 29 grudnia 1992 r. o radiofonii i telewizji (; dalej jako: u.r.t.). ..
Sformułowanie „miejsce ogólnie dostępne” zostało użyte celowo, by uniknąć wątpliwości związanych z interpretacją pojęcia „miejsca publicznego”. Ogólnie dostępne jest miejsce, do którego dostęp ma każdy. Nie ma znaczenia, czy istnieją warunki wstępu do tego miejsca, a jedynie to, że grono odbiorców nie jest zamknięte i należących do tego grona nie można zidentyfikować.