Narodowy Instytut Wolności – Centrum Rozwoju Społeczeństwa Obywatelskiego – utworzona w 2017 agencja wykonawcza mająca za zadanie wspieranie rozwoju społeczeństwa obywatelskiego, a także działalności pożytku publicznego i wolontariatu.
Geneza Podmiot został utworzony na podstawie ustawy z dnia 15 września 2017 r. o Narodowym Instytucie Wolności – Centrum Rozwoju Społeczeństwa Obywatelskiego (), która była efektem starań środowiska Prawa i Sprawiedliwości, zwłaszcza wicepremiera i przewodniczącego Rady Programowej PiS Piotra Glińskiego oraz jego współpracowników. 20 listopada 2017 pierwszym dyrektorem Instytutu został Wojciech Kaczmarczyk, były sekretarz stanu w Kancelarii Prezesa Rady Ministrów i pełnomocnik rządu Beaty Szydło ds. społeczeństwa obywatelskiego i równego traktowania oraz członek Rady Programowej PiS. Utworzenie Instytutu zapowiedziała w 2016 premier Beata Szydło.
Zmiany w NIW-CRSO 13 marca 2024 Agnieszka Buczyńska, minister ds. społeczeństwa obywatelskiego, przewodnicząca Komitetu ds. Pożytku Publicznego odwołała ze stanowiska dyrektora NIW-CRSO Wojciecha Kaczmarczyka, którego zastąpił Michał Braun, samorządowiec, przewodniczący klubu radnych Koalicji Obywatelskiej w radzie miasta Kielce. Zmiana dyrektora została przeprowadzona w trybie natychmiastowym, po tym jak kontrole NIK i KPRM, przeprowadzone w NIW-CRSO, wykazały szereg nieprawidłowości, których wyeliminowanie zapowiedział nowy dyrektor. Na wniosek dyrektora NIW-CRSO przewodnicząca Komitetu ds. Pożytku Publicznego powołała też nowego zastępcę dyrektora – Andrzeja Rybus-Tołłoczko, członka partii Polska 2050. W czerwcu 2024 zastępcą dyrektora została także Adela Gąsiorowska. W listopadzie tego samego roku Andrzej Rybus-Tołłoczko zakończył pełnienie funkcji zastępcy dyrektora. W styczniu 2025 zastępczynią dyrektora została Ewa Kalbarczyk.
Cele Zgodnie z formułą użytą na oficjalnej witrynie Instytutu, jego zadaniem jest:„zarządzanie programami wsparcia rozwoju społeczeństwa obywatelskiego oraz gromadzenie i analizowanie danych ze wszystkich obszarów współpracy administracji państwowej z sektorem obywatelskim. Narodowy Instytut Wolności będzie zarządzać programami wspierania rozwoju społeczeństwa obywatelskiego przyjętymi w drodze uchwały przez Radę Ministrów, po przeprowadzeniu konsultacji z organizacjami pozarządowymi oraz podmiotami wymienionymi [...] w ustaw[ie] z dnia 24 kwietnia 2003 r. o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie”.
Organy Instytut posiada dwa organy: dyrektora oraz Radę mającą kompetencje opiniodawczo-doradcze. Dyrektora (i jego zastępców) powołuje i w określonych ustawowo przypadkach odwołuje przewodniczący Komitetu do spraw Pożytku Publicznego, który sprawuje nadzór nad działalnością NIW-CRSOUstawa z dnia 15 września 2017 r. o Narodowym Instytucie Wolności – Centrum Rozwoju Społeczeństwa Obywatelskiego ().
W skład Rady wchodzi członek powoływany i odwoływany przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej, 3 członków powoływanych i odwoływanych przez przewodniczącego Komitetu do spraw Pożytku Publicznego, członek powoływany i odwoływany przez ministra właściwego do spraw finansów publicznych, członek reprezentujący jednostki samorządu terytorialnego oraz 5 innych członków powołanych przez przewodniczącego Komitetu do spraw Pożytku Publicznego reprezentujących organizacje pozarządowe.
15 lutego 2024 została powołana Rada NIW-CRSO III kadencji, w jej skład weszli Piotr Stec – Przewodniczący Rady NIW-CRSO, doradca i reprezentant Ministry ds. Społeczeństwa Obywatelskiego, Przewodniczącej Komitetu ds. Pożytku Publicznego w Radzie NIW-CRSO Paweł Bilski – przedstawiciel Przewodniczącej Komitetu ds. Pożytku Publicznego, Fundacja Oczami Brata, Spółdzielnia Socjalna „Jasne, że alternatywa 21”, Fundacja Teatr Nowy w Częstochowie Anna Czyżewska – przedstawicielka strony pozarządowej, Federacja Mazowia, Ewa Gałka – przedstawicielka strony pozarządowej, Stowarzyszenie Centrum Promocji i Rozwoju Inicjatyw Obywatelskich PISOP, Sieć Wspierania Organizacji Pozarządowych SPLOT Jan Grabkowski – przedstawiciel jednostek samorządu terytorialnego, Starosta poznański Marek Krawczyk – Reprezentant Ministry ds. Społeczeństwa Obywatelskiego, Przewodniczącej Komitetu ds. Pożytku Publicznego, członek RDPP Daniel Prędkopowicz – przedstawiciel strony pozarządowej, Fundacja Fundusz Współpracy Marek Rymsza – Kancelaria Prezydenta RP, powołany przez Prezydenta RP Agata Stafiej-Bartosik – przedstawicielka Przewodniczącej Komitetu ds. Pożytku Publicznego, Fundacja Ashoka. Innowatorzy dla dobra publicznego Paweł Szewczyk, Ministerstwo Finansów Iwona Żukiert – przedstawicielka strony pozarządowej, Wspólnota Robocza Związków Organizacji Socjalnych.
W lutym 2021 powołana została II kadencja Rady NIW – CRSO w składzie Piotr Mazurek – przewodniczący Rady, przedstawiciel Przewodniczącego Komitetu do spraw Pożytku Publicznego Jarosław Bierecki – przedstawiciel organizacji pozarządowych Anna Budzanowska – przedstawicielka organizacji pozarządowych Iwona Gibas – przedstawicielka jednostek samorządu terytorialnego Eliasz Grubiński – przedstawiciel organizacji pozarządowych Wojciech Jachimowicz – przedstawiciel organizacji pozarządowych Ewa Leś – przedstawicielka Przewodniczącego Komitetu do spraw Pożytku Publicznego Bartłomiej Orzeł – przedstawiciel Przewodniczącego Komitetu do spraw Pożytku Publicznego Piotr Patkowski – przedstawiciel Ministra Finansów Marek Rymsza – przedstawiciel Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej Tymoteusz Zych – przedstawiciel organizacji pozarządowych.
W skład Rady I kadencji weszli Wojciech Jachimowicz – przewodniczący Rady, przedstawiciel organizacji pozarządowych (Dolnośląskie Towarzystwo Regionalne) Weronika Czyżewska-Waglowska – przedstawicielka organizacji pozarządowych (Ogólnopolska Federacja Organizacji Pozarządowych) Anna Gembicka – przedstawicielka Przewodniczącego Komitetu do spraw Pożytku Publicznego Ilona Gosiewska – przedstawicielka organizacji pozarządowych (Stowarzyszenie Odra-Niemen, Konfederacja Inicjatyw Pozarządowych Rzeczypospolitej) Michał Jędrzejczyk – przedstawiciel Ministra Finansów Ewa Leś – przedstawicielka Przewodniczącego Komitetu do spraw Pożytku Publicznego Piotr Mazurek – przedstawiciel Przewodniczącego Komitetu do spraw Pożytku Publicznego Urszula Nowogórska – przedstawicielka Komisji Wspólnej Rządu i Samorządu Terytorialnego Marek Rymsza – przedstawiciel Prezydenta RP Tymoteusz Zych – przedstawiciel organizacji pozarządowych (Instytut na rzecz Kultury Prawnej Ordo Iuris, Fundacja Ośrodek Analiz Prawnych, Gospodarczych i Społecznych im. Hipolita Cegielskiego, Konfederacja Inicjatyw Pozarządowych Rzeczypospolitej) Sebastian Wijas – przedstawiciel organizacji pozarządowych (Fundacja KGHM Polska Miedź).
Działalność Narodowy Instytut Wolności – Centrum Rozwoju Społeczeństwa Obywatelskiego zarządza programami wspierania rozwoju społeczeństwa obywatelskiego przygotowywanymi przez Komitet do spraw Pożytku Publicznego, które mają za zadanie wspierać tworzenie się silnego społeczeństwa obywatelskiego. Są to: Rządowy Program Fundusz Inicjatyw Obywatelskich NOWEFIO na lata 2021-2030 – Rządowy Program Fundusz Inicjatyw Obywatelskich NOWEFIO na lata 2021-2030 jest kontynuacją programów rządowych skierowanej do sektora organizacji pozarządowych. Podstawowym celem programu jest promocja działalności społecznej, aktywizacja i formowanie postaw obywatelskich. Program NOWEFIO obejmuje pięć priorytetów: Mikro inicjatywy, Organizacje obywatelskie na rzecz dobra wspólnego, Organizacje obywatelskie w życiu publicznym, Wzmocnienie kompetencji organizacji obywatelskich, Pomoc techniczna. Rządowy Program Rozwoju Organizacji Obywatelskich na lata 2018–2030 (PROO) – pierwszy w historii program bezpośredniego wsparcia rozwoju polskich organizacji obywatelskich. Dotacje w ramach programu są przydzielane na rozwój instytucjonalny organizacji oraz realizację ich celów statutowych. W ramach PROO wyróżniono następujące obszary wsparcia: Zrównoważony rozwój organizacyjny – wsparcie rozwoju instytucjonalnego, Zrównoważony rozwój organizacyjny – dotacje na wkład własny, Kapitały żelazne – dotacje operacyjne na wsparcie budowania początkowych kapitałów żelaznych, Kapitały żelazne – dofinansowanie początkowych kapitałów żelaznych, Kapitały żelazne – dofinansowanie rozbudowy kapitałów żelaznych, Rozwój instytucjonalny lokalnych mediów obywatelskich i organizacji strażniczych, Rozwój instytucjonalny obywatelskich think tanków, Wsparcie doraźne. Program Wsparcia Rozwoju Organizacji Harcerskich i Skautowych (ROHiS) – program jest nową formą wsparcia dla organizacji harcerskich, będących ważnym partnerem państwa w działaniach na rzecz rozwoju i wychowywania młodych ludzi. Jest adresowany przede wszystkim do organizacji objętych Honorowym Protektoratem Prezydenta RP nad Ruchem Harcerskim w Polsce i poza granicami kraju. W jego ramach udzielane są dotacje na rozwój instytucjonalny ściśle powiązany z działalnością programową. Korpus Solidarności – Rządowy Program Wspierania i Rozwoju Wolontariatu Systematycznego na lata 2018–2030 – wspiera rozwój wolontariatu systematycznego. Jak wynika z badań, jest to najbardziej deficytowa forma działalności wolontariackiej Polaków. Koncentracja na tej formie wolontariatu nie oznacza jednocześnie deprecjonowania idei wolontariatu okazjonalnego lub akcyjnego, współtworzącego ważny obszar dobrowolnej i nieodpłatnej działalności na rzecz innych. Program Wsparcia Rozwoju Uniwersytetów Ludowych na lata 2019–2030 – w ramach realizacji programu jest udzielane wsparcie na rozwój działalności programowej uniwersytetów ludowych w powiązaniu z rozwojem instytucjonalnym tych organizacji. Program jest realizowany w ramach corocznych konkursów dotacyjnych. Celem Programu jest wzrost poziomu edukacji ustawicznej dorosłych mieszkańców gmin wiejskich i wiejsko-miejskich oraz zwiększenie poziomu kapitału społecznego na obszarach wiejskich i w małych miastach. Rządowy Program Fundusz Młodzieżowy na lata 2022-2033 – ma na celu wsparcie działań służących aktywizacji społecznej młodzieży. Przedmiotem oddziaływania Programu są inicjatywy młodzieżowe mające szczególnie istotne znaczenie dla udziału młodzieży w życiu publicznym, takie jak rady młodzieżowe jednostek samorządu terytorialnego, samorządy uczniowskie i studenckie, organizacje młodzieżowe oraz organizacje wspierające młodzież w procesie przygotowania do udziału w życiu publicznym. Rządowy Program Wspierania Międzynarodowych Domów Spotkań na lata 2021-2030 – celem programu jest promowanie nawiązywania kontaktów między społeczeństwami w UE i poza nią, promowanie solidarności i zrozumienia międzykulturowego, upowszechnianie dziedzictwa narodowego Polaków i historii Polski. Przedmiotem konkursu jest umożliwienie stworzenia sieci MDS, dysponującej wysokiej jakości ofertą programową spójną z celami polityki edukacyjnej i zagranicznej państwa polskiego, podążającą za współczesnymi wyzwaniami społecznymi oraz rynku pracy i edukacji. Rządowy Program Polski Inkubator Rzemiosła na lata 2021-2030 – podmiotami uprawnionymi do udziału w konkursach w ramach Programu są wyłącznie organizacje rzemieślnicze. Głównym celem programu jest wsparcie dla organizacji samorządu gospodarczego rzemiosła, które wpłynie pozytywnie na rozwój ich kapitału ludzkiego i społecznego oraz potencjału instytucjonalnego. Środki finansowe z programu pomogą zrealizować cele statutowe organizacji rzemieślniczych oraz wpłyną pozytywnie na rozwój ich przedsiębiorczości i kształcenia dualnego.