mały|Krótki film o dozwolonym użytku prywatnym Dozwolony użytek prywatny (osobistyNazwa „dozwolony użytek osobisty” nie była i nie jest ustawowa. Używa się jej synonimicznie z terminem „użytek prywatny”. Tak np. ; ; . Wydaje się, że stosowanie drugiej z wymienionych nazw służy klarownemu rozróżnieniu od dozwolonego użytku publicznego. W. Machała stosuje nazwę „osobisty” na oznaczenie jednego z kryteriów dozwolonego użytku prywatnego. .) – w polskim prawieSamo pojęcie „dozwolonego użytku” istnieje wyłącznie w prawie polskim. ustawowe zezwolenie dla użytkowników na prywatne korzystanie z chronionych utworów; jedna z postaci dozwolonego użytku. Dzięki niemu użytkownicy nie muszą uzyskiwać zgody podmiotów praw autorskich ani im płacić. Stanowi on jedno z ograniczeń (lub wyjątków), które są regulowane przepisami prawa międzynarodowego i unijnego.
Ochrona autorskoprawna głównie dotyczy publicznego wykorzystywania utworu i nie ingeruje w sferę prywatną. W celu dostosowania prawa do korzystania z utworów w prywatnej sferze indywidualnych użytkowników, ustawodawcy wprowadzili przepisy analogiczne do dozwolonego użytku prywatnegoJest to „wyraz realizmu ustawodawcy”. .. Jest on klasyczną instytucją prawa autorskiego, o szczególnym znaczeniu społecznym. Analogiczne przepisy znajdowały się w ustawach z 1926 i z 1952Artykuł 18 ustawy z dnia 29 marca 1926 r. o prawie autorskim ( ze zm.) oraz art. 22 ustawy z dnia 10 lipca 1952 r. o prawie autorskim ( ze zm.).. Znajdują się także w ustawach wszystkich europejskich państw; .. W polskiej ustawie z 1994Ustawa z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych (). dozwolony użytek prywatny został uregulowany w art. 23. Chociaż tradycja tej instytucji jest głęboko zakorzeniona, a jej istota – stała, to jej zakres podlega zmianom.
Jako że dozwolony użytek jest wyjątkiem od zasady monopolu, jego zakres jest ściśle określony. Oprócz tego jest też szeroki. Użytkownicy mogą korzystać w dowolny sposób z niemal wszystkich kategorii utworów. Można je zapisywać, kopiować i rozpowszechniać. Nie ma znaczenia, czy kopia utworu, z której korzysta użytkownik, powstała legalnie. Można swobodnie korzystać w dowolnym celu z całego utworu, a nie tylko z jego części. Należy jedynie przestrzegać autorskich praw osobistych, korzystać osobiście lub w gronie osób, z którymi użytkownika łączą związki osobiste i nie korzystać w sposób konkurencyjny dla podmiotu praw autorskich (por. test trójstopniowy). Wyjątkowo dozwolony użytek prywatny jest wyłączony w zakresie korzystania z twórczych baz danych i programów komputerowych, a także budowania według utworu architektonicznego i architektoniczno-urbanistycznego.
Historia Pierwszą polską ustawą o prawie autorskim była ustawa z 1926. Jej artykuł 17 zezwalał na kopiowanie i inne odtwarzanie „wyłącznie dla własnego użytku prywatnego”. Dozwolony użytek prywatny był wyłączony w stosunku do budowania według cudzego utworu architektonicznegoUstawa z dnia 29 marca 1926 r. o prawie autorskiem ( ze zm.).. Poza tym dozwolony użytek prywatny obejmował wszystkie kategorie utworów. Obowiązywał wymóg podania twórcy i zakaz modyfikowania utworu. Nie obowiązywało ograniczenie rozmiaru dozwolonego korzystania. W tamtym czasie uważano, że dozwolony użytek prywatny nie należy do sfery praw wyłącznych autora. Nie był to jednak zewnętrzny wyjątek czy ograniczenie, a konsekwencja ograniczonej natury samego prawa autorskiego.
W następnej ustawie, z 1952, dozwolony użytek prywatny został uregulowany w art. 22. Obowiązywało podobnie ujęte wyłączenie w stosunku do budowania według cudzego utworu architektonicznego. Chociaż w przepisie była mowa tylko o kopiowaniu i innym odtwarzaniu, użytkownik mógł także rozpowszechniać utwór, udostępniając go osobom, z którymi łączyły go więzy towarzyskie. Przyjmowano przy tym, że użytkownik nie może czerpać korzyści materialnych z takiego rozpowszechniania.
W okresie obowiązywania ustawy z 1952 nastąpił postęp techniki. Pojawiło się zjawisko masowego kopiowania na taśmy magnetyczne. Zauważono, że takie kopiowanie ma wpływ na dochody twórców. Zdaniem niemieckiego Federalnego Trybunału Sprawiedliwości prywatne kopiowanie utworów wymagało zgody podmiotu praw autorskich. Chociaż akceptowano ten tok myślenia, uznano, że uzależnianie tworzenia kopii od każdorazowej zgody jest niemożliwe. Wtedy też zaproponowano nałożenie opłat reprograficznych.
Przesłanki Użytkownicy mały|W przypadku imprez takich jak wesela trudno przesądzić, czy korzystanie odbywa się w granicach dozwolonego użytku prywatnego. Dozwolony użytek prywatny przysługuje osobom fizycznym, bez względu na zdolność do czynności prawnych. Nie przysługuje on osobom prawnym ani jednostkom organizacyjnym nieposiadającym osobowości prawnej. Jest tak, ponieważ jedynie osoby fizyczne tworzą stosunki osobiste. Sąd Najwyższy orzekł, że „wykorzystanie odtworzonego utworu przez przedsiębiorstwo dla celów tego przedsiębiorstwa” z definicji nie mieści się w granicach dozwolonego użytku prywatnegoOrzeczenie SN z dnia 8 lutego 1958 r., I CR 658/57, „Państwo i Prawo” 1959, z. 8–9, s. 475..
Z praktycznych względów dozwolony użytek prywatny nie obejmuje tylko użytkownika, ale rozciąga się także na krąg osób pozostających w związku osobistym z użytkownikiem. Ustawa o prawie autorskim wymienia przykładowe stosunki międzyludzkie mieszczące się w pojęciu „związku osobistego”: stosunek pokrewieństwa, powinowactwa oraz stosunek towarzyski. Dwa pierwsze są zdefiniowane w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczymArt. 617 i 618 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy (). i ich znaczenie jest jasne. Wątpliwości budzą, niezdefiniowane w ustawie, określenia „inny związek osobisty” i „stosunek towarzyski”.
Dokonując interpretacji tych pojęć, trzeba pamiętać o celu dozwolonego użytku prywatnego, czyli o tym, że korzystanie jest dopuszczone w sferze prywatnej, a nie publicznej. Prywatne korzystanie z utworu wiążące się z jego równoczesnym publicznym rozpowszechnianiem (na przykład w ramach korzystania z sieci ) wykracza poza zakres dozwolonego użytku. Związkowi osobistemu towarzyszą więzi emocjonalne i częste kontakty, niezależnie od formy kontaktowania się. Nie ma znaczenia, czy te relacje powstały lub czy są podtrzymywane głównie za pośrednictwem InternetuW 2012 r. do Sejmu wpłynął projekt ustawy, w którym proponowano rozróżnienie na „bezpośredni” i „pośredni” stosunek towarzyski. Projekt został krytycznie oceniony i wycofany. . Chodzi o stałą, nieformalną, prywatną więź. Z zakresu dozwolonego użytku prywatnego są wykluczone relacje ściśle zawodowe, a także wynikające z funkcji społecznych czy politycznych.
Nie ma ograniczenia co do liczby osób korzystających wspólnie z dozwolonego użytku prywatnego. Istnieją zwyczajowe formy korzystania z utworów, takie jak imprezy okolicznościowe, co do których trudno przesądzić, czy korzystanie odbywa się w granicach dozwolonego użytku.
Korzystanie z utworów Pojęcie korzystania Ustawa o prawie autorskim nie precyzuje, na jakich polach eksploatacji (w jaki sposób) można korzystać z utworów. Ogólnie rzecz biorąc, korzystanie z utworów obejmuje ich utrwalanie, zwielokrotnianie i rozpowszechnianie. Zakresem dozwolonego użytku prywatnego są objęte co do zasady wszystkie sposoby korzystania na wszystkich znanych polach eksploatacji, z trzema wyjątkami, omówionymi dalej. Istnieje pogląd, według którego dozwolony użytek obejmuje także przyszłe pola eksploatacji. Ustawodawca dał więc użytkownikom większą swobodę w porównaniu z przepisami ustaw z 1926 i 1952 r., które wprost dopuszczały jedynie kopiowanie i inne odtwarzanie utworów. W praktyce najistotniejsze jest zwielokrotnianie (kopiowanie) chronionych utworów.
Uprzednie rozpowszechnienie utworu Przedmiotem dozwolonego użytku prywatnego są tylko utwory rozpowszechnione (udostępnione publicznie za zgodą twórcy). Dozwolony użytek nie narusza autorskich praw osobistych, w tym prawa do decydowania o pierwszym udostępnieniu utworu publiczności. Tak więc korzystanie z kopii utworu (choćby tylko fragmentu), który „wyciekł” z zamkniętego pokazu, nie jest dozwolone. Art. 6 pr. aut. zawiera definicję legalną utworu rozpowszechnionego i utworu opublikowanego..
Sytuacja jest bardziej złożona w przypadku korzystania z utworów w sieci komputerowej. Utwór nie został rozpowszechniony, jeżeli został wprowadzony jedynie do sieci zamkniętej.
Legalność kopii źródłowej Systemy prawne niektórych państw europejskich (np. Niemiec, Finlandii) zakazują powoływania się na dozwolony użytek w przypadku korzystania z kopii utworu powstałej lub udostępnionej w sposób naruszający prawa autorskie. Polska ustawa o prawie autorskim nie zawiera warunku legalności kopii źródłowej (ang. ). Taka cecha kopii byłaby trudna do ustalenia przez użytkowników; . Być może wprowadzenie obowiązku każdorazowego badania legalności kopii źródłowej byłoby „zbyt daleko idące”, a wprowadzenie przesłanki legalności kopii źródłowej nie miałoby bezpośredniego przełożenia na zwiększenie ochrony praw podmiotów uprawnionych. ..
W 2014 Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej (TSUE) orzekł, że prawo krajowe nierozróżniające „sytuacji, w której źródło służące za podstawę sporządzenia kopii na użytek prywatny jest legalne, od sytuacji, w której źródło to jest nielegalne” jest sprzeczne z przepisami dyrektywy 2001/29/WE o harmonizacji niektórych aspektów prawa autorskiego i praw pokrewnych w społeczeństwie informacyjnymWyrok TSUE z 10 kwietnia 2014 w sprawie ACI Adam BV i in. przeciwko Stichting de Thuiskopie i Stichting Onderhandelingen vergoeding, sygn. C-435/12. TSUE odniósł się do dyrektywy 2001/29/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 22 maja 2001 r. w sprawie harmonizacji niektórych aspektów praw autorskich i pokrewnych w społeczeństwie informacyjnym (Dz. U. UE L z dnia 22 czerwca 2001 r.). Polski ustawodawca powinien wprowadzić takie rozróżnienie. Zaproponowano dopuszczenie korzystania z takich nielegalnych kopii utworu, które nie są „oczywiście bezprawne”. To niemieckie rozwiązanie jest krytykowane. .. Byłaby to ochrona użytkowników działających w dobrej wierze. Jednak samo kryterium legalności kopii źródłowej jest nieostre i jego generalne sprecyzowanie jest niemożliwe.
Ograniczenie liczby lub objętości używanych egzemplarzy thumb|Plakat z akcji promującej wiedzę o dozwolonym użytku W 2004 weszła w życie nowelizacja ustawy z 1994 dodająca do art. 23 ust. 2 wymóg korzystania z „pojedynczych egzemplarzy” utworów. Ścisłe trzymanie się znaczenia użytych słów prowadziłoby do wniosku, że ustawa wyłącza kopiowanie utworów z ram dozwolonego użytku. Wiąże się to z problemem niejednolitego, niekonsekwentnego stosowania pojęć przez ustawodawcę. Uporządkowanie pojęć jest możliwe i pożądane. .. Zdaniem części prawników dopuszczalne jest jednorazowe zwielokrotnienie jednego nośnika utworu; .. Większa część specjalistów twierdzi, że to sformułowanie jest niewłaściwie skonstruowane pod względem gramatycznym. Takie zawężenie, nieobecne w systemach prawnych innych państw, byłoby nieracjonalne. .. Wymóg korzystania z „pojedynczych egzemplarzy” utworów należy interpretować jako zakaz sporządzania nieograniczonej liczby kopii utworów; .. Wszystkie inne określenia, które mogłyby zastąpić „pojedyncze egzemplarze”, także są niejednoznaczne.
Ustawa o prawie autorskim nie nakłada ograniczenia dozwolonego użytku do korzystania z określonej części utworu, liczby stron książki, nie wyznacza innych „rozsądnych granic”. Takie ograniczenia miałyby być uzasadnione stratami, jakie ponoszą podmioty praw autorskich na skutek zmniejszonego popytu na oryginalne egzemplarzePor. utracona sprzedaż.. Zjawisko nieograniczonego kopiowania ma być regulowane przez test trójstopniowy. Można też uznać, że brak ograniczenia jest celowy; ..
Dokonywanie reprodukcji przez osoby trzecie