Elasmozaur (Elasmosaurus) – rodzaj plezjozaura żyjącego w Ameryce Północnej w kampanie (kreda późna), około 80,5 miliona lat temu. Pierwszy okaz odkryto w 1867 w Kansas blisko Fort Wallace, wysłano go do amerykańskiego paleontologa Cope’a, który na jego podstawie wyróżnił nowy rodzaj i gatunek, ten ostatni nazwał E. platyurus w 1868. Nazwa rodzajowa oznacza „cienkopłytowy jaszczur”, natomiast epitet gatunkowy znaczy „płaskoogonowy”. Cope pierwotnie zrekonstruował szkielet zwierzęcia, umieszczając głowę na ogonie, który to błąd nagłośnił paleontolog Marsh, rywal Cope’a w wojnie o kości. Odkryto tylko jeden niekompletny szkielet elasmozaura. Składa się on z niepełnej czaszki, kręgosłupa, obręczy kończyn piersiowej i miednicznej. Obecnie wyróżnia się pojedynczy gatunek, inne zaliczane dawniej do omawianego rodzaju uznaje się za niepewne bądź też przeniesiono je do innych rodzajów.
Elasmozaur miał 10,3 m długości. Cechowało go opływowe ciało o wiosłowatych kończynach, krótki ogon, niewielka głowa na końcu niezwykle długiej szyi, osiągającej 7,1 m długości. Wraz ze swym krewnym Albertonectes należał do najbardziej długoszyich zwierząt, jakie kiedykolwiek żyły, miał też najwięcej kręgów szyjnych: 72. Czaszka była smukła, trójkątna, na przedzie miała duże, przypominające kły zęby, z tyłu zęby były mniejsze. Każda kość przedszczękowa miała przypuszczalnie po 6 zębów, kość szczękowa 14, natomiast kość zębowa – 19. Większość kręgów szyjnych cechowało spłaszczenie boczne, a wzdłuż boków przebiegał podłużny grzebień bądź kil.
Od nazwy elasmozaura wywodzi się nazwa rodziny elasmozaurów. Elasmozaur był pierwszym rozpoznanym członkiem tej grupy długoszyich plezjozaurów. Członkowie wspomnianej rodziny dobrze zaadaptowali się do wodnego trybu życia. Pływali za pomocą płetw. Wbrew wcześniejszym wyobrażeniom nie mieli zbyt giętkiej szyi, nie potrafili wystawiać jej do góry ponad powierzchnię wody. Nie wiadomo do czego służyły im tak długie szyje – być może spełniały jakąś funkcję związaną ze zdobywaniem pokarmu. Elasmozaur prawdopodobnie żywił się niewielkimi rybami i morskimi bezkręgowcami, chwytając je długimi zębami. Przedstawiciele rodziny mogli wykorzystywać gastrolity, pomagające im w trawieniu. Elasmosaurus pochodzi z formacji Pierre Shale, reprezentującej osady morskie Morza Środkowego Zachodu.
Budowa thumb|left|Porównanie wielkości elasmozaura i człowieka Jedyny znany okaz elasmozaura (ANSP 10081) jest fragmentaryczny, brakuje weń wielu elementów. Spokrewnione z nim elasmozaury wskazują, że powinien on mieć zwarte, opływowe ciało, płetwowate kończyny, krótki ogon, proporcjonalnie małą głowę i niezwykle długą szyję. Jej długość szacuje się na 7,1 m. Zalicza to elasmozaura i jego bliskiego krewnego, rodzaj Albertonectes, do zwierząt o najdłuższej szyi, jakie kiedykolwiek żyły oraz o największej liczbie kręgów szyjnych wśród wszystkich kręgowców. Jednak pomimo tak licznych kręgów szyjnych szyje elasmozaurów nie były nawet w połowie tak długie, jak szyje zauropodów. W 1869 amerykański paleontolog Edward Drinker Cope oszacował długość kompletnego szkieletu zwierzęcia przez zsumowanie długości kręgów szyjnych i szacunki brakujących części, na 13,1 m. Za życia zwierzę byłoby jeszcze nieco dłuższe z powodu chrząstek pomiędzy trzonami kręgów i wedle szacunków Cope’a mierzyło 13,7 m. W 1952 amerykański paleontolog Samuel Welles oszacował długość ciała tego zwierzęcia na 10,3 m. thumb|Rekonstrukcja Jak inne elasmozaury, Elasmosaurus miał smukłą, trójkątną czaszkę. Pysk był zaokrąglony, widziany z góry prawie tworzył półokrąg. Kości przedszczękowe miały pośrodkowo niski kil. Z powodu niekompletności zachowanych szczątków nie jest jasna liczba zębów tego zwierzęcia. Każda kość przedszczękowa miała prawdopodobnie 6 zębów, które przypominały duże kły. Liczba ta odróżniała elasmozaura od prymitywnych Plesiosauroidea i większości innych elasmozaurów, które na analogicznych kościach miały mniej zębów. Dwa zęby na przedzie ustępowały rozmiarami kolejnym, umiejscowione były pomiędzy pierwszymi dwoma zębami kości zębowych. Znane zęby przedniej części żuchwy przypominały duże kły. Elasmozaury cechowało uzębienie heterodontyczne, nieregularne. Zęby od przodu ku tyłowi stawały się coraz mniejsze. Kości szczękowe miały 14 zębów, zaś kości zębowe miały ich od 17 do 19. Zęby zachodziły na siebie. Ich korony były smukłe, zaokrąglone w przekroju. Spojenie żuchwy, gdzie łączyły się obie jej połowy, było mocno skostniałe, o niedostrzegalnym szwie.
Obręcze kończyn piersiowych i miednicznych holotypu w 1906 uznano za zaginione, jednak znane są z oryginalnych opisów i ilustracji z końca XIX wieku. Łopatki były połączone, stykając się w płaszczyźnie pośrodkowej, jednak bez śladu pośrodkowej belki. Miały szerokie wyrostki oraz długie szyjki. Z kolei obręcz miedniczna nosiła pośrodkowo belkę, była to prawdopodobnie zaawansowana ewolucyjnie cecha, nieobecna u młodocianych plezjozaurów. Kości kulszowe również łączyły się w płaszczyźnie pośrodkowej, wobec czego wspomniana wyżej pośrodkowa belka przebiegała wzdłuż długości miednicy. Cechy takiej zazwyczaj nie spotyka się u plezjozaurów. Jak i inne elasmozaury (i plezjozaury w ogólności), Elasmosaurus powinien mieć duże, wiosłowate kończyny zakończone bardzo długimi palcami. Płetwy przednie (piersiowe) były dłuższe od tylnych (miednicznych).
Kręgi thumb|Rekonstrukcja czaszki i kręgosłupa szyjnego Elasmosaurus, North American Museum of Ancient Life W przeciwieństwie do wielu innych zwierząt o długiej szyi poszczególne kręgi szyjne elasmozaura nie były szczególnie wydłużone. Niezwykłą długość szyja osiągała raczej dzięki zwiększonej ich liczbie. Elasmosaurus wyróżniał się wśród plezjozaurów 72 kręgami szyjnymi. Niewykluczone, że było ich jeszcze więcej, ale część uległa erozji bądź zniszczeniu po wydobyciu. Tylko Albertonectes posiadał większą liczbą kręgów szyjnych: 75. Są to jedyne dwa rodzaje plezjozaurów mające powyżej 70 kręgów szyjnych, przy czym już obecność powyżej 60 stanowi cechę ewolucyjnie zaawansowaną u tej grupy.
Zespół dźwigacza i obrotnika, a więc dwóch pierwszych kręgów szyjnych, połączony stawowo z tylną częścią czaszki, był długi, niski i horyzontalnie prostokątny w widoku z boku. Trzony tych kręgów łączył u holotypowego okazu kościozrost, co wskazuje, że było to dorosłe zwierzę. Łuki kręgowe były bardzo cienkie i raczej wysokie, tworzyły one przebiegający w środku kanał kręgowy o trójkątnym, patrząc z tyłu, obrysie. Dolna część kanału kręgowego była wąska ku tyłowi obrotnika, osiągając tam połowę szerokości trzonu. Ku przodowi robił się szerszy, prawie osiągając szerokość trzonu dźwigacza. Jego łuki są także potężniejsze niż u obrotnika. Kanał kręgowy jest wyższy. Wyrostek kolczysty był niski, kierował się do góry i do tyłu. Trzony atlasu i obrotnika mają wspólne cechy: podobną długość i kwadratowy kształt widziany z boku. Powierzchnie stawowe dla kolejnego kręgu są owalne w obrysie, na górnym brzegu pośrodku leży zagłębienie dla kanału kręgowego. Wydatny kil biegnie dołem pośrodkowo wzdłuż dźwigacza i obrotnika.
thumb|left|Kręgi z proksymalnej części szyi holotypu; „llr” oznacza „boczną krawędź podłużną” po boku trzonu Większość kręgów szyjnych była spłaszczona bocznie, zwłaszcza pośrodku szyi. Grzebień czy też kil biegł podłużnie wzdłuż boku kręgów szyjnych, co stanowi cechę typową dla Elasmosauridae. Widać to od trzeciego do pięćdziesiątego piątego kręgu, w tylnej części szyi. Grzebień leżał pośrodku trzonu w kręgach przednich (do osiemnastego włącznie), a w następnych kręgach znajdował się w górnej połówce trzonu. Służył on jako miejsce przyczepu mięśni szyi. Trzony różniły się kształtem zależnie od pozycji w szyi. Trzon trzeciego kręgu był prawie tak długi, jak szeroki. Od czwartego kręgu trzony stawały się dłuższe niż szersze. Trzony stawały się bardziej wydłużone w środkowym odcinku szyi, a w tylnym były coraz krótsze. Ich długość zrównywała się z szerokością około sześćdziesiątego pierwszego kręgu, a najbardziej dystalne były szersze niż dłuższe. Powierzchnie stawowe kręgów z przodu szyi były szerokie, owalne i umiarkowanie wklęsłe, z zaokrąglonymi, pogrubionymi brzegami, z zagłębieniem lub jamą po górnej i dolnej stronie. Dalej w tył w proksymalnej części szyi, około dwudziestego piątego kręgu, dolny brzeg powierzchni stawowej stawał się bardziej wklęsły, a sama powierzchnia przybierała kształt kwadratowy o zaokrąglonych brzegach. Do kręgu sześćdziesiątego trzeciego powierzchnia stawowa była kwadratowa, o zaokrąglonych brzegach, podczas gdy trzony najbardziej dystalnych kręgów cechowały się szerokim, owalnym obrysem.
Łuki kręgowe kręgów szyjnych były dobrze umocowane do trzonów. Nie widać szwów. Kanał kręgowy był wąski w przednich kręgach, stając się wydatniejszy w tylnych, gdzie był tak szeroki, jak wysoki i prawie okrągły. Górne i dolne wyrostki stawowe kręgów szyjnych posiadały powierzchnie stawowe dla sąsiednich kręgów, pasujące do siebie, podobnej wielkości. Poprzedni osiągał całkowicie poziom trzonu, podczas gdy następny osiągał jedynie tylną połowę. Wyrostki kolczyste są niskie i od dwudziestego kręgu prawie półkoliste. Powierzchnie stawowe dla żeber szyjnych leżały na dolnych bokach trzonu, tylko na trzech ostatnich kręgach wyżej, osiągając środek boku trzonu. Żebra szyjne były w widoku bocznym półokrągłe do kwadratowych, kierowały się raczej prosto do dołu. Na dole każdego z kręgów szyjnego widniała para otworów odżywczych, przegrodzonych grzbietem kostnym, coraz wydatniejszym i grubszym u kolejnych kręgów, idąc ku tyłowi szyi. thumb|Kręgi piersiowe holotypu Kręgi przejściowe pomiędzy szyjnymi i grzbietowymi w okolicy piersiowej plezjozaurów, blisko przedniego brzegu obręczy kończyny piersiowej, są często zwane kręgami piersiowymi (pectoral vertebrae). Elasmosaurus miał trzy takie kręgi, co stanowi częstą cechę rodziny elazmozaurów. Powierzchnie stawowe dla żeber kręgów piersiowych były trójkątnego kształtu i leżały na wyrostkach poprzecznych. Natomiast trzony miały po parze otworów odżywczych pośrodku dolnej części boku. Kręgi grzbietowe miały powierzchnie stawowe dla żeber na poziomie kanału kręgowego. Przednią i tylną część ich wyrostków poprzecznych zdobiły na brzegach wydatne grzbiety. Tutaj powierzchnie stawowe dla żeber lokowały się powyżej wyrostków poprzecznych, rozdzielając je. Były owalne do prostokątnych w obrysie. Wyrostki stawowe przednie nie dorównywały długością ich odpowiednikom odcinka szyjnego czy piersiowego, sięgały bowiem zaledwie poziomu trzonu jedną trzecią długości. Tylne z kolei osiągały więcej niż poziom trzonu tylną połowę swej długości. Kręgi grzbietowe nie nadają się do rozróżniania Elasmosauridae, gdyż nie przedstawiają cech diagnostycznych na poziomie rodzaju.