Królewiec4 lipca 1946 roku nazwa Królewca została zmieniona na Kaliningrad przez władze ZSRR. Obowiązywała ona w Polsce do 9 maja 2023 roku, kiedy według uchwały KSNG zalecono niestosowanie w języku polskim nazwy Kaliningrad (zob.: rozdział Nazwa). (, Kaliningrad; dawn. ) – miasto w Rosji, przy ujściu Pregoły do Zalewu Wiślanego, stolica obwodu królewieckiego. Ważny morski port handlowy i wojenny, połączony torem wodnym z otwartym Morzem Bałtyckim i awanportem Bałtyjsk, a także ośrodek przemysłu środków transportu, maszynowego, celulozowo-papierniczego i rybnego. Węzeł kolejowy, miasto obsługiwane jest przez port lotniczy w pobliskim Chrabrowie. Liczne szkoły wyższe (m.in. uniwersytet i uniwersytet techniczny). W 2021 liczyło 493,2 tys. mieszkańców.
Położenie mały|Panorama centrum miasta z Katedrą Matki Bożej i św. Wojciecha Królewiec leży na Półwyspie Sambijskim u ujścia Pregoły do Morza Bałtyckiego, 35 km od granicy polskiej, 70 km od granicy litewskiej i 1289 km od Moskwy. Historycznie leży na terenie Prus Dolnych i Sambii.
Nazwa Etymologia mały|Łaciński opis Królewca z XVI wieku. Miasto występuje pod nazwą "Mons Regius, potocznie Konigspergh". Pierwotnie pruska osada nosiła do XIII w. nazwę Tuwangste (spotyka się również formę Twangste i inne). W 1255 na miejscu zdobytej osady krzyżacy wybudowali zamek znany jako Mons Regius lub Regiomontium. Łacińska nazwa oznaczała „królewską górę”, którą zgodnie z tradycją nadano na cześć Przemysła Ottokara II, króla Czech. Odpowiednikiem łacińskiej nazwy jest niemiecka forma Königsberg.
Polska historyczna nazwa miasta to Królewiec (dawn. też Krolewiec). Upowszechniła się ona zwłaszcza od XVI wieku, gdy miasto zostało stolicą Prus Książęcych, które były lennem Królestwa Polskiego. Królewiec stał się wówczas znaczacym ośrodkiem polskiego drukarstwa i kultury. Do XVI w. czasem występował także inny wariant polskiej nazwy – Królówgród. mały|Winieta pierwszego numeru tygodnika Poczta Królewiecka z 1718 roku. Nazwa Królewiec była powszechnie stosowana w polskich drukach od XVI wieku.
Nazwa Królewiec jest też zakorzeniona w polskiej kulturze. Występuje np. w Panu Tadeuszu Adama Mickiewicza (księga VI, VII), w pieśni Prząśniczka Stanisława Moniuszki, Potopie Henryka Sienkiewicza (tom III) oraz w literaturze historycznej, naukowej i pięknej. Była powszechnie używana w języku polskim do 1945 roku. mały|Fragment polskiej mapy Prus Wschodnich sprzed 1939 roku z nazwą Królewiec. Nazwa Królewiec była też historycznie używana w językach wschodniosłowiańskich. W dawnych rosyjskich tekstach występuje pod nazwą Королевецъ (trb. Korolewiec’), ewentualnie w wariantach (Королевиц, Королевец). W białoruskim jako Караляве́ц lub Карале́вец (trb. Karalawiec, Karalewiec), a w ukraińskim Королевець (trb. Korołeweć).
W pozostałych językach: prus. Kunnegsgarbs, Knigsberg; ; ; ; .
Zmiana na Kaliningrad Po zdobyciu miasta przez Armię Czerwoną niemiecką nazwę pozostawiono, jedynie zapisując ją cyrylicą jako Кёнигсберг (druk. Кенигсберг).
4 lipca 1946 urzędową nazwę miasta zmieniono na Kaliningrad (Калининград), na cześć zmarłego miesiąc wcześniej Michaiła Kalinina, wieloletniego członka władz partii komunistycznej i w czasach stalinowskich Przewodniczącego Centralnego Komitetu Wykonawczego ZSRR (formalna głowa państwa).
thumb|Michaił Kalinin (po prawej), obok Stalina, 1 maja 1926 Od czasów pierestrojki, kiedy zaczęto nagłaśniać rolę Michaiła Kalinina w zbrodniach stalinowskich, z różnym nasileniem dyskutowana jest kwestia zmiany nazwy miasta. W 1988 zarekomendowano usunięcie z przestrzeni publicznej nazw go upamiętniających, w tym przywrócenie dawnych nazw miastom: Kaliningrad na Korolewiec, Kalinin na Twer oraz Kaliningrad w obwodzie moskiewskim na Korolow, jednak do skutku doszły zmiany tylko tych dwóch ostatnich. mały|Notatka NKWD z 5 marca 1940 roku z tajną decyzją o rozstrzelaniu polskich oficerów w Katyniu. Na marginesie dopisek: "Kalinin – za".
W 2004, gdy organizowano uroczystości 750-lecia założenia miasta, odbyła się dyskusja na temat zmiany jego nazwy. Wówczas minister kultury Rosji Michaił Szwydkoj stwierdził, że nikomu nie powinno przeszkadzać przywrócenie miastu historycznej nazwy, oraz zapowiedział, że rozpoczęto planowanie całkowitej odbudowy zniszczonego w czasach sowieckich zamku królewieckiego. W 2011 gubernator obwodu królewieckiego Nikołaj Cukanow podczas posiedzenia komitetu współpracy parlamentarnej UE – Rosja oświadczył, że nie wyklucza organizacji referendum na temat zmiany nazwy, podkreślił jednak opór starszego pokolenia. Również przewodniczący królewieckiego okręgu miejskiego Aleksandr Jaroszuk nie wykluczył zmiany nazwy, ale w dalszej przyszłości.
Pod koniec 2012 lokalni aktywiści skupieni wokół forum „Amberkant” podjęli się stworzenia petycji do władz obwodowych o zmianę nazwy miasta na Königsberg, powołując się na historyczne i kulturowe związki Rosji i Rosjan z Königsbergiem oraz podkreślając rolę Kalinina w zbrodniach stalinizmu. Pod petycją podpisało się 400 tysięcy osób z całej Rosji, co wywołało krytykę inicjatywy ze strony jej przeciwników i burzliwą dyskusję w Internecie. W efekcie powołano grupę ds. opracowania przepisów ws. wyrażenia przez ludność opinii co do zmiany nazw obiektów geograficznych, jednak ostatecznie nie podjęto żadnych decyzji.
Nazwa stosowana w Polsce i innych krajach mały|Tablica drogowa z nazwą Królewca na wyjeździe z Olsztyna, lipiec 2026 Po 1989 roku w Polsce nazwa Kaliningrad była wciąż zalecana przez Komisję Standaryzacji Nazw Geograficznych poza Granicami RP, przy czym nazwa Królewiec była dopuszczona przez Komisję jako wariantowa. Część Polaków używała historycznej nazwy, uważając że jest ona częścią polskiego dziedzictwa kulturowego – Królewiec był stolicą Prus Książęcych, będących lennem Polski. Zaś Kaliningrad jest nazwą narzuconą przez komunistyczne władze ZSRR. Kontrowersje budziła też postać patrona miasta, Michaiła Kalinina, który jest współwinnym zbrodni katyńskiej.
9 maja 2023 roku Komisja Standaryzacji Nazw Geograficznych poza Granicami Rzeczypospolitej Polskiej opublikowała uchwałę, którą podjęła 12 kwietnia na 125. posiedzeniu, na mocy której jako nazwy miasta zaleca się stosowanie w języku polskim jedynie tradycyjnej nazwy Królewiec, niezalecane jest tym samym używanie dotychczasowej nazwy Kaliningrad (i konsekwentnie nazwy obwodu królewieckiego w miejsce obwodu kaliningradzkiego).mały|Aktualna mapa obwodu królewieckiego z nazwami ustalonymi przez Komisję Standaryzacji Nazw Geograficznych poza Granicami RP.
Decyzja o zmianie nazwy spotkała się z krytyką Federacji Rosyjskiej. Rzecznik prasowy prezydenta, Dmitrij Pieskow, określił ją mianem szaleństwa i wrogiego ataku, a rzecznik władz obwodu królewieckiego, Dmitrij Łyskow, uznał za insynuację oraz wskazał, że „oficjalna nazwa miejscowości to Kaliningrad”.
Wzorem polskim podobne zalecenie wydała w maju 2023 roku na Łotwie ekspercka komisja ds. języka łotewskiego w Centrum Języka Państwowego. Zaleciła ona stosować historyczną nazwę Kenigsberga albo tradycyjną łotewską Karalauczi (Królewiec).
W maju 2023 na Litwie grupa parlamentarzystów również zgłosiła wniosek do Państwowej Komisji Języka Litewskiego (VLKK), aby używać litewskiego określenia Karaliaučius. Komisja nie zmieniła oficjalnie nazwy miasta, lecz zachęciła do używania jej tradycyjnego wariantu.
We wrześniu 2023 w Estonii komisja spraw zagranicznych estońskiego parlamentu zaleciła używanie historycznej nazwy Königsberg zamiast sowieckiego Kaliningradu.
Historia Pod rządami zakonu krzyżackiego mały|upright|Posąg króla czeskiego Przemysła Ottokara II, zdobiący Bramę Królewską Miasto zostało założone w 1255 przez Zakon krzyżacki na miejscu pruskiej osady Tuwangste. Krzyżacy postawili tam zamek, a w 1256 nazywano go zamek Królewska Góra w Sambii (castrum de Coningsberg in Zambia), po łacinie – Mons Regius (później Regiomontium). Nazwa ta utrwaliła się jako Królewiec (niem. Königsberg), co upamietnia czeskiego króla Przemysła Ottokara II, który stanął na czele wyprawy krzyżowej przeciwko Prusom. Wizerunek króla czeskiego i jego korona znajdowały się też w herbie miasta. mały|Najstarsza pieczęć Starego Miasta Królewca z 1360 roku z wizerunkiem króla Przemysła Ottokara II.
Miasto weszło w skład państwa krzyżackiego, zostając stolicą diecezji sambijskiej, jednej z czterech diecezji na obszarze Prus. Królewiec był też głównym miastem Prus Dolnych, części państwa krzyżackiego zarządzanej przez wielkiego marszałka zakonu (zastępcę wielkiego mistrza i jednocześnie komtura królewieckiego). Podczas drugiego powstania pruskiego w 1262 roku miasto uległo pożarowi.
Zakon ostatecznie podbił Prusów w 1273 i przystąpił do rozbudowy miasta. Było to możliwe dzięki przekazaniu zakonowi przez biskupa sambijskiego Henryka von Stritberga swojej części miasta. W 1312 zamek królewiecki stał się rezydencją wielkiego marszałka zakonu. Na przełomie XIII i XIV wieku kapituła sambijska wybudowała nowy kościół katedralny pod wezwaniem św. Wojciecha.
mały|Jedna z dwóch chorągwi Królewca zdobytych pod Grunwaldem w 1410 roku (według Banderia Prutenorum) z herbem miasta.
Rozwój osady zmusił zakon do podniesienia zamkowego osiedla wokół młyna do rangi miasta. 27 maja 1300 nadano prawa miejskie Nowemu Miastu (Nova Civitas), które jednak z czasem przejęło nazwę od pobliskiej wsi Lipnik. W 1478 r. Niemcy po raz pierwszy zapisali ją jako Löbenick, następnie mówiono Löbenicht i od tych nazw powstała druga wersja polska – Lewenik. W 1322 r. zakon pod warunkiem wybudowania mostu na Pregole przyznał kapitule wschodnią część wyspy Knipawa. Tam biskup rozpoczął budowę nowej katedry. W 1327 wielki mistrz Werner von Orseln nadał Knipawie przywileje miejskie. Miasto miało się nazywać Vogtswerder (wyspa wójta); pisano też Pregelmünde (Pregołoujście), ale zwyciężyła nazwa pierwotna – Knipawa (Kneiphof). Stare Miasto i Knipawa należały do Hanzy, a od 1440 do Związku Pruskiego.
thumb|Akt oddania się stanów pruskich królowi Polski Kazimierzowi IV Jagiellończykowi i Koronie Królestwa Polskiego, 15 kwietnia 1454, Archiwum Główne Akt Dawnych 4 lutego 1454 roku wybuchło w Prusach powszechne powstanie przeciwko Zakonowi. 56 miast i zamków, w tym i Królewiec oraz stany pruskie wypowiedziały posłuszeństwo Krzyżakom. Wśród czterech nowych województw pruskich Król Polski Kazimierz IV Jagiellończyk utworzył województwo królewieckie, którego stolicą został Królewiec i włączył je do Polski. Pierwszym i jedynym wojewodą królewieckim był Ścibor Bażyński. Jednak po klęsce pod Chojnicami poniesionej przez polskie wojska (18 września 1454) udało się krzyżakom szybko odbudować swe wpływy w regionie. M. in. 23 marca 1455 r. wzniecili oni bunt w Królewcu, dzięki czemu 12 kwietnia 1455 dzielnice Stare Miasto i Lipnik powróciły pod władzę zakonu krzyżackiego, a województwo przestało istnieć. Wierną królowi pozostała tylko portowa Knipawa, broniąca się przez kilka miesięcy. Ale ostatecznie, nie uzyskawszy znikąd pomocy, uległa i ona, poddając się na honorowych warunkach 14 lipca 1455 r.
Podczas wojny trzynastoletniej od 1457 Królewiec był siedzibą wielkiego mistrza krzyżackiego (przeniesiona z Malborka).
Lenno Królestwa Polskiego mały|lewo|Dawny herb Królewca w sali plenarnej staromiejskiego ratusza w Gdańsku Od czasów II pokoju toruńskiego, w latach 1466–1525, miasto było stolicą zależnych od Korony Królestwa Polskiego Prus Zakonnych. W czasie wojny polsko-krzyżackiej 1519–1521 oblegane było w maju 1520 przez polskie wojska zaciężne pod wodzą hetmana wielkiego koronnego Mikołaja Firleja.