thumb|Huzar niemiecki w mirlitonie z czasów wojny siedmioletniej thumb|Francuski „huzar śmierci” w mirlitonie z okresu rewolucji (1792-93) thumb|190px|Szwedzki mirliton z ok. 1820 r. Mirliton, mirleton (czapka skrzydlata, kołpak skrzydlaty) – wysokie cylindryczne nakrycie głowy z filcu, ozdobione wstęgą z tkaniny, używane w europejskich wojskach drugiej połowy XVIII wiekuTakie skrzydlate kołpaki były jeszcze w użyciu podczas kampanii napoleońskiej 1806 r. u huzarów Blüchera (F. i L. Funcken: L'uniforme et les armes des soldats de la guerre en dentelle (XVIIIe siècle), dz. cyt., s. 41)..
Ze względu na pochodzenie zwana też czapką węgierską. Typowa była zwłaszcza dla huzarów, lecz noszona również przez strzelców konnych (chasseurs à cheval) i ogólnie przez lekką jazdę i lekką piechotę (np. austriackich pandurów), nie różniących się od nich istotnie umundurowaniem. W Polsce używane były przez huzarów Krasickiego w 1794 r.Stefan Pajączkowski: Jazda polska. Warszawa: KAW, 1980.
Było to wykonane z czarnego filcu nakrycie głowy rurowatego kształtu, o wysokości do 60 cm, pozbawione ronda, ale z długą, owiniętą wokół wstęgą, tzw. flamą. Zwykle bywała zawinięta wokół kołpaka, lecz dla parady lub do boju noszono ją odwiniętą, aby efektownie łopotała na wietrze. Później w czapce niekiedy dodawano niewielki ocieniający daszek z przodu. We Francji nazwą tą żargonowo zaczęto określać charakterystyczną czapkę królewskich huzarów i artylerii konnej, która kształtem i wstęgą otokową przypominała ówczesną wysoką fryzurę kobiecąDictionnaire encyclopédique. Paris: Quillet, 1965, t. 4, s. 3801; Grand Larousse encyclopédique. Paris: Larousse, 1963, t. 7, s. 391.. W późniejszym czasie „skrzydlate” taśmy na kołpakach nierzadko zastępowano sznurami z pętlicami – np. u carskich huzarów holsztyńskich Piotra III„Сержант” (Moskwa), nr 10 (1999), s. 36..
Z czasem rozpowszechniony w armiach europejskich (później nawet u huzarów szwedzkich do poł. XIX w.) skrzydlaty kołpak używany był we Francji jeszcze do rewolucji i tuż po niej, gdy ostatecznie zanikł w okresie napoleońskim. W armii rewolucyjnej noszony był m.in. przez szwadrony „huzarów śmierci” gen. Dumourieza (późniejszy 10 pułk, wzorowani na pruskim regimencie „czarnych huzarów (śmierci)” von Ruescha)„Kawaleria” nr 2 (2001), s. 19-20..
Mirliton był faktycznie poprzednikiem czaka, a pod względem kształtu i wykonania za jego pochodną można uważać giwer (kiwer, kiwa). W Prusach, gdzie wraz z charakterystycznym umundurowaniem przejęto go od huzarów austriackich, nosił nazwę Flügelmütze lub Flügelkappe, potem zaś (od 1796) określano go już jako Schackelhaube (czako). W oddziałach huzarów do końca wieku stopniowo wypierany był przez wysoką czapkę futrzaną, jednakże umundurowanie ówczesnych jednostek kawalerii świadczy o tym, że w wielu armiach (poczynając od austriackiej i pruskiej) czapek skrzydlatych i futrzanych dość wcześnie używano równolegleG. Förster, P. Hoch, R. Müller: Uniformen europäischer Armeen, dz. cyt., s. 127..
Przypisy
Bibliografia Liliane i Fred Funcken: L'uniforme et les armes des soldats de la guerre en dentelle (XVIIIe siècle). Tome 2: 1700-1800. France, Grande-Bretagne et Prusse: Cavalerie et artillerie. Autres pays: Infanterie, cavalerie, artillerie. Bruxelles: Casterman, 1976 Gerhard Förster, Peter Hoch, Reinhold Müller: Uniformen europäischer Armeen. Berlin: Militärverlag der DDR, 1987 Battledress: The uniforms of the world's great armies 1700 to the present. (red. I.T. Schick). London: Weidenfeld and Nicholson, 1978 Kenneth Allen: Fighting men and their uniforms. London: Hamlyn, 1972
Kategoria:Wojskowe nakrycia głowy Kategoria:Historia wojskowości Kategoria:Czapki