Dębno (nazwa oboczna Dębno Lubuskie, ) – miasto w województwie zachodniopomorskim, w powiecie myśliborskim. Siedziba miejsko-wiejskiej gminy Dębno. W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do woj. gorzowskiego. Położone są nad rzeką Kosą i jeziorem Lipowo, na wysokości 40 m n.p.m. Powierzchnia miasta wynosi ponad 19 km², więc jest największym miastem powiatu i drugim (po Barlinku) najludniejszym miastem powiatu myśliborskiego.
Według danych z 2017 roku, miasto liczyło 13 137 mieszkańców, a jego powierzchnia wynosiła 20 km² (stan na 1 stycznia 2009 roku). Od tamtego czasu, liczba mieszkańców miasta systematycznie spada. Zgodnie z danymi z grudnia 2022 roku, liczba mieszkańców zmniejszyła się do 12 368 osób. Proces ten kontynuował się w kolejnym roku, bowiem według danych z 2023 roku, liczba mieszkańców spadła do 12 159 osób.
Pierwotnie była to wieś o rodowodzie słowiańskim, należąca od 1232 r. do templariuszy (od połowy XIII w. w granicach Nowej Marchii) i następnie od 1318 r. do komturii joannitów w Chwarszczanach. Od 1540 r., po przejęciu tychże posiadłości przez margrabiego Jana z Kostrzyna, Dębno stało się lokalnym centrum gospodarczym; w 1552 r. wybudowano młyn papierniczy, w 1568 r. powstała oficyna drukarska. Miejscowość otoczona była wałami i fosą (bez murów obronnych) i prawdopodobnie w 1570 r. otrzymała częściowe prawa miejskie. Podupadło w okresie wojny trzydziestoletniej (1618-48), w 1716 r. zniszczone zostało przez pożar; w trakcie odbudowy powstało nowe Dębno – Neudamm, które w 1731 r. otrzymało pełne prawa miejskie. Od połowy XVI w. rozwijało się sukiennictwo i drukarstwo. W XIX w. nastąpił szybki rozwój miasta pod względem gospodarczym (przemysł tekstylny, kapeluszniczy i metalowy, drukarnie) oraz infrastruktury komunalnej. Po II wojnie światowej znalazło się w granicach Polski i stanowiło ośrodek usługowy oraz zakładów przemysłu przetwórstwa spożywczego, drzewnego, odzieżowego i metalowego, z których w wyniku zmianach ustrojowych po 1990 r. wiele uległo likwidacji. W 2000 r. w okolicach Dębna uruchomiono największą w Polsce kopalnię ropy naftowej i gazu ziemnego „Dębno” ze złóż BMB.
Niektóre zabytki: kościół z lat 1852–1857 w stylu tzw. łuków kolistych, secesyjne kamieniczki, willa z 1892 r. w stylu berlińskiego historyzmu.
Miasto stanowi lokalne centrum oświatowe (m.in. Zespół Szkół Ponadgimnazjalnych), kulturalne (m.in. biblioteka z filiami w okolicznych miejscowościach, ośrodek kultury) i administracyjne. Co roku odbywają się tutaj Międzynarodowe Mistrzostwa Polski w Maratonie.
Położenie Dębno znajduje się 23 km płd.-zach. od Myśliborza i 36 km na zachód od Gorzowa Wielkopolskiego.
Zgodnie z podziałem fizycznogeograficznym Polski według Kondrackiego teren na którym położone jest Dębno należy do prowincji Nizina Środkowoeuropejska, podprowincji Pojezierza Południowobałtyckiego, makroregionu Pojezierze Południowopomorskie oraz w końcowej klasyfikacji do mezoregionu Równina Gorzowska.
Dębno leży w historycznej ziemi lubuskiej, w XIII wieku zostało włączone do Nowej Marchii. Zaliczane jest również do ziemi chojeńskiej, w związku z czym bywa także uznawane za leżące na Pomorzu Zachodnim.
Środowisko naturalne Struktura użytkowania gruntów (2002):
+ Rodzaj gruntu Pow. ewid. [ha] % ogólnej pow. gruntów Powierzchnia ogólna 1950 100 Użytki rolne 861 40,11 Użytki leśne 582 50,33 Grunty zabudowane i zurbanizowane 427 4,94 Wody 32 1,9 Tereny inne 48 2,72
Klimat Dębno pod względem regionalizacji klimatycznej położone jest w Dzielnicy Klimatycznej Pomorskiej, której klimat charakteryzuje się stosunkowo chłodnym latem i dość łagodną zimą. Warunki klimatyczne panujące na terenie gminy należą do umiarkowanych i w dużej mierze uwarunkowane są wpływami mas powietrza polarno-morskiego i polarno-kontynentalnego, o przewadze wiatrów zachodnich, północno-zachodnich i północnych. Charakteryzuje go duża wilgotność powietrza. Najwyższe opady w ciągu roku odnotowywane są w miesiącach letnich, najniższe w miesiącach zimowych od stycznia do marca.
Toponimia Słowiańska nazwa wsi mogła brzmieć „Dębowa Góra” (niem. Eichberg), za: i pochodziła prawdopodobnie od „dębu” (niem. Eiche) lub od słowiańskiego „dębienia”, czyli garbowania.
Nazwa na przestrzeni wieków: damme 1262„(...) In restaurum vero bonorum predictorum ipsis libere dimissorum renuntiaverunt marchiones omni actioni et iuri, quod habere videbantur in hiis bonis nostris, videlicet curia Quartzan, tyscher, willekinesdorp, torbamsdorp, boguzlawe, dargumizle, Obran, damme, Carkzowe, Gutistorp et nywik, conferentes insuper nobis et domui nostre villam Culinkze cum aliis villis prenominatis tytulo et earundem distinctionibus de heredum suorum approbatione voluntaria et assensu cum omni iuris et iudicii integritate et libertate proprietatis tytulo perpetuo possidendos et nullum nobis prorsus in eisdem bonis tedim dinceps facient aut gravamen (...)”. ; Nytamp 1282; Dame 1337; Obern Damme 1460; Tham 1540; Thamb 1566; Neudamm do 1945. Pierwszą, tymczasową polską nazwą powojenną był Dąb Nowy, forma Dębno została wprowadzona na mocy zarządzenia Ministrów Administracji Publicznej i Ziem Odzyskanych z dnia 7 maja 1946 roku.. W czasach PRL używano również nazwy Dębno LubuskieWielka encyklopedia powszechna PWN, Warszawa 1964, t. 3, s. 29..
Historia
Pierwotnie była to wieś o rodowodzie słowiańskim, typu owalnicowego w kierunku północ-południe, z rozwijającą się po stronie wschodniej okolnicą, w centrum znajdował się plac w kształcie elipsy. Od 1232 r. Dębno znajdowało się w posiadaniu templariuszy, kiedy to książę wielkopolski Władysław Odonic nadał im wieś Chwarszczany wraz z 1000 łanami ziemi (ok. 15–17 tys. ha) między Odrą, Wartą i Myślą„Insuper Chvartsane villam super Mizzlam fluvium sitam, cum mille mansis et foro infra terminos illorum habendo iure et more teutonicali”; . Templariusze zbudowali tutaj pierwszy kościół. Po kasacie zakonu, od 1318 r. należało do joannitów02.05.1312 r. nastąpiło rozwiązanie zakonu templariuszy bullą Ad providam papieża Klemensa V, zgodnie z którą ich dobra zostały przyznane joannitom. Jednakże na obszarze Nowej Marchii ziemie te zajęli w 1312 r. margrabiowie brandenburscy. Dopiero w 1318 r. w układzie zawartym w Cremmen, negocjowanym przez przedstawicieli przeora niemieckiego – Pawła z Modeny i Leonarda de Tiburtis, margrabiowie brandenburscy potwierdzili joannitom posiadanie dóbr templariuszy. Obecność joannitów została odnotowana w źródłach w 1335 r. . Wieś prawdopodobnie została zniszczona w 1326 r. podczas najazdu wojsk polsko-litewskich na Marchię Brandenburską. Spis ziemski margrabiego Ludwika Starszego z 1337 r. podaje, że we wsi istniał dwór Güntera von Buch, co oznacza, że pod panowaniem Wittelsbachów Dębno było przez jakiś czas własnością prywatną zamiast należeć do joannitów. Od 1373 pod zwierzchnictwem Korony Czeskiej dynastii Luksemburgów, dla której był to region peryferyjny, toteż z czasem podjęto starania jego sprzedaży. W 1402 osiągnięto porozumienie w sprawie zakupu regionu przez Koronę Polską, jednakże jeszcze w tym samym roku region został sprzedany Krzyżakom. Podczas wojny polsko-krzyżackiej w 1433 do wsi dotarł najazd polsko-czeski – wieś została spalona wraz z kościołem. Po wybuchu kolejnej wojny polsko-krzyżackiej w 1454/55 Krzyżacy sprzedali osadę w celu pozyskania środków na prowadzenie wojny. W 1540 r. chwarszczańskie posiadłości joannitów zostały przejęte przez margrabiego Jana z Kostrzyna.
thumb|Dębno na miedziorycie Meriana z 1650 r.
Kwestia daty nadania osadzie „Damm” częściowych praw miejskich, bez posiadłości ziemskich (niem. MediatstadtMiasto prywatne, tj. pośrednio podległe królowi, poprzez właściciela ziemskiego.), jest sporna. Być może nastąpiło to w 1540 r., co sugeruje pieczęć z tego roku z napisem SIGILLVM CIVIVITATIS /TAM. W wielu publikacjach niemieckich i polskich przyjmowany jest rok ok. 1562Np. . Kolejna wersja to 1570 r., opierająca się na wzmiance w kronice poczty, iż „w 1694 r. spalił się ratusz. W gałce wieży znaleziono pismo, z którego wynikało, że Nytamp w 1570 r. uzyskało prawa miejskie od margrabiego Jana kostrzyńskiego i że jego małżonka margrabina Katarzyna z książąt brunszwickich kazała w mieście Nytamp wybudować ratusz. Ta data została przyjęta jako oficjalna przez Urząd Miasta i Gminy w 2007 r.W 2007 r. Rada Miejska Dębna zmieniła Statut Gminy Dębno, a w nim datę nadania praw miejskich na insygniach Przewodniczącego oraz Burmistrza na rok 1570. Fundatorem praw z pewnością był sam margrabia Jana z Kostrzyna, a nie jego małżonka Katarzyna Brunszwicka, gdyż zgodnie z prawem salickim, obowiązującym aż do upadku I Rzeszy Niemieckiej, kobiety nie posiadały praw administracyjno-sądowniczych.
Istniał tutaj już dwór, a Dębno było z pewnością ważnym centrum gospodarczym, być może spichlerzem dla panującego, gdzie również była owczarnia i rozwijało się garbarstwo. Żona Jana z Kostrzyna, margrabina Katarzyna Brunszwicka, dokonała przebudowy kościoła w stylu gotyckim. Sprowadziła ona następnie rzemieślników (głównie tkaczy) z Holandii i płd. Niemiec. W 1552 r. wybudowano młyn papierniczy, w 1568 r. w „Tham” powstała oficyna drukarska Christophera Runge zwanego Starszym (w 1599 r. na wniosek elektora Joachim Fryderyk Hohenzollern przeniósł się on do Berlina). Od 1615 r. istniało tutaj „Bractwo tkackie”. Władze Dębna czerpały dochody głównie z rzemiosła, a częściowo także z wagi wełny i targów. Miasto nie posiadało murów obronnychNa sztychu Meriana z ok. 1650 r. widnieją mury miejskie, lecz jest to wynik albo błędu, albo celowy zamiar podkreślenia znaczenia miasta., tylko wały (przetrwały do XIX w.), fosy, palisadę drewnianą, natomiast miało trzy bramy: Kostrzyńską (Cüstriner Tor; południowa), Papierniczą lub inaczej zwaną Barnowską (Papirtor, Berneuchensche Tor; wschodniaPóźniej zwana też Myśliborską (Soldinschetor); inna nazwa: Tor an der Archbrucke.) i Oborzańską (Nabernschetor, Konigsberger Tor; północna), które znajdowały się u wylotów ulic. Na widoku Dębna z XVII w. dostrzec można mur obwodowy.
thumb|Plan miasta z 1772 r.
Okres wojny trzydziestoletniej (1618–48) spowodował dewastację rolnictwa oraz wielki spadek zaludnienia. Ludność Dębna zmniejszyła się o 29%. Zarząd nad domeną przekazano burmistrzowi miasta. W 1716 r. miasto zniszczył pożar. W trakcie odbudowy poza granicami miasta, przed bramą Myśliborską (obecnie ulica Mickiewicza), powstała oddzielna kolonia obok miasta Neudamm i wsi Damm. Po 1731 r., kiedy to Dębno stało się bezpośrednio zależne od władzy elektora (niem. Immediatstadt), nazwa Neudamm objęła całe miasto. Od 1757 r. w mieście stacjonował garnizon (do 1777 r.). 25 sierpnia 1758 r. rozegrała się w okolicach Dębna bitwa pod Sarbinowem, po której miasto zamieniło się w swoisty wojenny lazaret. W latach 1760–1762 wojska rosyjskie ponownie zajmowały miasto, nakładając uciążliwe kontrybucje. 9 maja 1761 r. spaliła się wieża ratuszowa, która zajęła się od pożaru pobliskiej piekarni Lindego. Jej odbudowę zakończono dopiero 26 sierpnia 1794 r.
Od poł. XVI w. rozwijało się sukiennictwo i drukarstwo. W XVIII w. osiedlili się tutaj uchodźcy z Palatynatu, w 1752 r. powstała gildia kupiecka, a w 1783 r. pierwsza manufaktura sukiennicza; w mieście działało 104 warsztaty tkackie w 1759 r., zaś w 1779 r. już 130. Pod koniec XVIII w. powstał tutaj również przemysł kaflarski. W XIX w. nastąpił bardzo szybki rozwój miasta; przekształciło się ono w silnie uprzemysłowiony ośrodek miejski, rozwinął się przemysł tekstylny i metalowy. W 1845 r. w fabryce sukna E.G. Jahn zainstalowano pierwszą maszynę parową w powiecie chojeńskim.