Ewangeliarz Anastazji – napisany po łacinie ewangeliarz z XII wieku przechowywany w zbiorach Biblioteki Narodowej w Warszawie. Na 66 kartach zawiera tekst czterech ewangelii z Wulgaty oraz kilka innych krótkich dzieł.
Historia Ewangeliarz powstał prawdopodobnie w drugiej połowie XII wieku. Do Płocka dotarł być może za czasów biskupów płockich Aleksandra z Malonne lub Wernera, który w 1166 podróżował na dwór Fryderyka Barbarossy. Początkowo kodeks był przechowywany w płockiej bibliotece katedralnej. Następnie mógł być przekazany przez Bolesława Kędzierzawego do nowego opactwa kanoników regularnych w Czerwińsku i znajdować się tam aż do wieku XIX (dokument z 1808 wymienia tam jakiś ewangeliarz w srebrnej oprawie, aczkolwiek nie ma pewności, czy chodzi o Ewangeliarz Anastazji). W 1831 biskup Adam Michał Prażmowski przekazał rękopis po skasowanym w 1819 klasztorze do biblioteki Towarzystwa Przyjaciół Nauk w Warszawie. Po upadku powstania listopadowego został wywieziony do Petersburga i umieszczony w Cesarskiej Bibliotece Publicznej. Do Polski powrócił w 1921. Przed wybuchem II wojny światowej Biblioteka Narodowa ewakuowała rękopis razem ze skarbcem do Kanady, skąd wrócił w 1959 roku.. Obecnie znajduje się w zbiorach Biblioteki Narodowej w Warszawie pod numerem katalogowym II 3307.
Nazwa Ewangeliarz Anastazji związana jest z księżną Wierzchosławą nowogrodzką, żoną Bolesława Kędzierzawego, której drugie imię chrzcielne mogło brzmieć Anastazja (tak nazywał ją Jan Długosz). Jej śmierć mogła stać się przyczyną zamówienia ewangeliarza jako daru-ofiary za zbawienie jej duszy.
Opis Ewangeliarz ma wymiary 30,5×20 cm. Składa się z 66 pergaminowych kart. 64 karty zawierają głównie teksty ewangelii, zaś na dwóch dodatkowych umieszczonych na początku znajduje się zapis darowizny biskupa Prażmowskiego oraz karta z tekstem genealogii Jezusa Chrystusa wzięta z innego kodeksu. Właściwe teksty ewangeliarza zapisane są w jednej kolumnie minuskułą romańską.
Szczególnie cennym elementem ewangeliarza jest oprawa, zachowana prawdopodobnie w pierwotnej postaci. Wykonana została z drewna dębowego, pokrytego srebrną blachą zdobioną płaskorzeźbami figuralnymi oraz napisami majuskułą.
Okładka przednia, wykonana w stylu bizantyńskim, przedstawia ukrzyżowanie Jezusa Chrystusa ze stojącymi postaciami Marii i św. Jana oraz klęczącą postacią kobiety, być może samej Anastazji. W górnych rogach umieszczone są okrągłe w medaliony z symbolem słońca i napisem „sol” oraz wyobrażeniem księżyca i napisem „luna”.
Tylna okładka, nosząca cechy sztuki mozańskiej, przedstawia Chrystusa na tronie z uniesionymi do góry dwoma palcami prawej ręki (tzw. Maiestas Domini) oraz litery A. i W. W narożnikach tylnej okładki umieszczone zostały symbole czterech ewangelistów: człowiek (Mateusz), orzeł (Jan), lew (Marek), byk (Łukasz).
Połączenie stylów sztuki bizantyńskiej i mozańskiej sugeruje, że okładki mogły powstać nie nad Mozą, lecz w samym Płocku, zaś sporządzili je twórcy z regionu Mozy przybyli do Płocka. Zdaniem Teresy Mroczko wykonane ze srebra okładki są unikatem na skalę europejską, zaś podobną oprawę posiadają tylko dwa zachowane ewangeliarze: z Namur w Belgii i Treviso we Włoszech.
thumb|Okładzina górna oprawy
Zawartość Na zawartość ewangeliarza składają się:
dwa dzieła Hieronima ze Strydonu: Praefatio in Evangelium Matthaei (k. 1v–3) Prologus commentariorum in Evangelium Matthaei (k. 3–4) Argumenthum in Matteum Seduliusza Szkota (k. 4–4v) Capitula (k. 4v–5v) Kanony Euzebiusza (k. 6–8) Evangelium Matthaei (k. 8v–23v) Evangelium Lucae (bez początku, k. 24–43) Commentatio in Joannem Evangelistam (Komentarz do Ewangelii według św. Jana) Bedy Czcigodnego (k. 43v) Capitula (k. 43–44) Evangelium Joannis (k. 44–63)
Przypisy
Bibliografia
Linki zewnętrzne Ewangeliarz Anastazji w bibliotece cyfrowej Polona
Kategoria:Manuskrypty z XII wieku Kategoria:Rękopisy w Bibliotece Narodowej Kategoria:Manuskrypty Wulgaty