W Kościele Zachodnim dyskusje i polemiki na temat usprawiedliwienia rozpoczęły się na początku V wieku za sprawą św. Augustyna i Pelagiusza. Katolicką naukę o usprawiedliwieniu z łaski przez wiarę omówił, wraz z kwestiami kontrowersyjnymi, w poł XIII wieku, św. Tomasz z Akwinu w Sumie Teologicznejśw. Tomasz z Akwinu, Suma Teologiczna, I-II, questiones 109-114.. Także według Marcina Lutra, który był zwolennikiem skrajnego augustynizmu, usprawiedliwienie jest łaską niezasłużoną, otrzymywaną przez wiarę, dlatego dobre uczynki chrześcijanina powinny wypływać z wdzięczności Bogu za otrzymaną łaskę, a nie z pragnienia zasłużenia sobie na tę łaskę.
.
Sobór trydencki nie sformułował jednoznacznie pełnej nauki o usprawiedliwieniu, dlatego też wewnątrz Kościoła rzymskiego dyskusje na ten temat ciągnęły się przez dość długi okres.
Różnice w rozumieniu usprawiedliwienia widoczne były przede wszystkim w odmiennych interpretacjach dekretu o usprawiedliwieniu przez franciszkanów (np. Vega) i dominikanów (np. Piotr Soto). Dodatkowe doprecyzowanie nauki o usprawiedliwieniu wniosły kolejne ważne dokumenty dogmatyczne Kościoła katolickiego: