W poszczególnych państwach europejskich przyjmował odmienne formy. Jego źródeł upatruje się w reakcji na liczne nieprawidłowości wewnątrz Kościoła, a także nadmierne eksponowanie i zewnętrzne zrytualizowanie praktyk religijnych, które stały się przedmiotem krytyki. Był efektem na negatywne zjawiska występujące w katolickiej hierarchii kościelnej, w tym jej nadmierną hierarchizację i skostnienie struktur, oraz w opozycji wobec katolickiej doktryny dogmatycznej. Podważano autorytet papieża i krytykowano handel odpustami, uznając Pismo Święte za jedyne źródło wiary. Ruch ten był również związany z konfliktami społecznymi i politycznymi, między innymi wojnami chłopskimi w Niemczech oraz dążeniami feudałów do przejęcia dóbr kościelnych. Do najważniejszych pojęć nowej doktryny należały łaska i usprawiedliwienie.