41–42..
Podczas II wojny światowej w mieście działał polski ruch oporu. Na początku stycznia 1945 roku z Krzyża (Kreuz-Ostbahn) władze niemieckie ewakuowały prawie całą ludność, ostatni transport odszedł z dworca kolejowego 26 styczniaJ. Miniewicz, B. Perzyk, Wał Pomorski, Warszawa 1997, s. 67.. Miasto zostało, po ciężkich walkach zdobyte przez oddział wydzielony sowieckiej 5 Armii Uderzeniowej dowodzony przez płk. Jesipienkę, co nastąpiło ostatecznie 28 stycznia 1945 rokuJ. Miniewicz, B. Perzyk, Wał Pomorski, Warszawa 1997, s. 71.. Skala zniszczeń w zabudowie miejskiej spowodowanych działaniami wojennymi kształtowała się według obliczeń urzędników PUR (Państwowy Urząd Repatriacyjny) na poziomie 50%Archiwum Państwowe w Poznaniu, Państwowy Urząd Repatriacyjny. Wojewódzki oddział w Poznaniu, nr 918/sygn. 3020, s. 2.. 30 stycznia 1945 roku w walkach o Krzyż Wielkopolski zginął m.in. radziecki kapitan Żołdybaj Nurłybajew.