Miasto pierwotnie było pograniczną, wielkopolską kasztelanią znajdującą się niedaleko granicy brandenbursko-polskiej. Najstarszy przekaz o Zbąszyniu pochodzi z 1231 roku kiedy urząd kasztelana w latach 1231–1232 piastował Cecirad. Źródła wymieniają kolejnych kasztelanów: 1232–1233 Wincenty. 1233 Jarośl, 1245 Wizimir, 1245 Przedpełk, 1246–1250 Przybysław, 1261 Bożęta, 1268–1271 Marcin, 1271 Zamęta, 1276 Wojciech z Lubrza, 1277 Marcin, 1277–1286 Gniewomir, 1286–1294 Wojciech Kresnowicz z Lubatowa, 1291 Kelcz, 1305 Sulko Lassowitz, 1340 Falon, 1383 Andrzej, 1376–1382 Krystyn z Żernik herbu Dryja, 1403 Szymon z Boguniewa, 1410–1417 Sambor z Małachowa herbu Nałęcz, 1418 Tomasz Małachowski.
W 1243 dla ułatwienia handlu między Polską a krajami Zakonu krzyżackiego komorę celną w Zbąszyniu ustanowił książę wielkopolski Przemysł I, który zawarł z krzyżakami traktat handlowy. Cztery lata później odnotowany został pierwszy kasztelan pełniący jednocześnie obowiązki naczelnika komory. Pierwszy kościół w mieście zanotowany został w 1238. W 1253 Przemysł I zbudował tu zamek obronny w celu ochrony granicy oraz komory przed atakami Brandenburczyków oraz książąt śląskich.