Zmienna ulotna – zmienna lub obiekt, które mogą zostać zmienione "z zewnątrz" — niezależnie od kodu programu, w którym się znajdują.
Pomiędzy różnymi odczytami, wartości zmiennej mogą być różne, nawet jeśli nie były zmodyfikowane w kodzie. Zastosowanie volatile powstrzymuje kompilator optymalizujący przed pomijaniem zapisów do pamięci lub w wypadku kolejnych odczytów czy zapisów zmiennej przed zastąpieniem jej w skompilowanym kodzie przez stałą. Zmienne ulotne pojawiają się przede wszystkim w dostępie do sprzętu, gdzie korzystanie z pamięci jest wykorzystywane do komunikacji pomiędzy urządzeniami oraz w środowisku wielowątkowym, w którym różne wątki mogą korzystać z tej samej zmiennej.
Pomimo bycia powszechnym słowem kluczowym dokładne zachowanie volatile różni się pomiędzy językami programowania. W C i C++ jest modyfikatorem do typu podobnie jak słowo kluczowe const i nie sprawdza się w większości szablonów programów wielowątkowych, dlatego jego zastosowanie jest odradzane.