Jest to narzędzie szczególnie użyteczne w medycynie oraz naukach społecznych takich jak psychologia lub ekonomia, w których badane są często abstrakcyjne, złożone i nieobserwowalne wprost zależności.
Inne ważne postaci zmiennych ubocznych to moderatory, zmienne zakłócające, kolidery i zmienne towarzyszące. Moderatory są często uwzględniane w analizie mediacji – są to czynniki, który modulują (zmniejszają lub zwiększają) stopień współzmienności dwóch zjawisk – określają, pod jakimi warunkami jedna zmienna wpływa na drugą.
Model Mediator to zmienna reprezentująca hipotetyczny proces bądź stan, który pośredniczy między zmienną niezależną (objaśniającą; przyczyną) a zmienną zależną (objaśnianą; skutkiem). Znalezienie mediatora pozwala doprecyzować, w jaki sposób zachodzi zależność pomiędzy dwoma zjawiskami. Określanie czynników mediujących spełnia zatem ważną, wyjaśniającą funkcję w programach badawczych.
centruj|ramka|Ryc. 1.
Zmienna 3. to mediator pomiędzy zmienną 1. a zmienną 2 – pomaga wytłumaczyć ich korelację. Wpływ pośredni określa iloczyn ścieżek ab·ca. Wpływ bezpośredni opisuje ścieżka cb.