Albert Einstein (14 de marzo de 1879 -18 d'abril de 1955) naixiu d'Alemanya, pero nacionalizau estausunidense. Estió un fisico teorico, y ye considerau como uno dos mas grans cientificos d'o pasau sieglo XX. Ye conoixiu por haber proposau a Teoría d'a Relatividat, y por as suyas contribucions relevants a o desarrollo d'a mecanica cuantica, a mecanica estatistica y a cosmolochía. Obtenió en 1921 o Premio Nobel de Fisica por a suya explicación de l'efecto fotoelectrico y por os suyos "servicios a la Fisica Teorica".
Dimpués de formular a suya teoría cheneral d'a relatividat, Einstein esdevino conoixiu mundialment, o que ye estranio ta un cientifico. En os suyos zaguers anyos, a suya fama mesmo estió mas gran que no a d'atros cientificos d'a historia, y en a cultura popular, Einstein ye un sinonimo de belún con muita intelichencia, un chenio. A suya cara tamién ye reconoixida arredol d'o mundo. En 1999 Einstein fue nombrau o "Personache d'o Sieglo" por a revista Time.
En a suya honor se dio nombre a una unidat emplegada en fotoquimica, o einstein, y un elemento quimico, o einsteinio.
Biografía Primeras anyadas Choventut y estudios thumb|150px|Einstein cuan yera un nino Einstein naixió en 1879 en Ulm, Württemberg, Alemanya, bels 100 km a l'este de Stuttgart. Os suyos pais estioron Hermann Einstein, un vendedor de leitos que levó dimpués un taller electroquimico, y a suya muller, Pauline Einstein (de naiximiento, Koch). Encara que perteneixeba a una familia chudieva no practicant, Albert fue ta una escuela catolica elemental, y por insistencia d'a suya mai, recullió licions de vigulín en a suya choventut. Cuan teneba 5 anyos, su tío li amostró una bruixola de pocha, y él paró cuenta que "bella cosa" en o "vueito" actuaba sobre l'agulla. Construyió modelos y trastes mecanicos por diversión, pero estió considerau un escolano pando de nino, probablement dislexico u simplament por timidez. Prencipió a aprender matematicas con bellas doce anyadas. Diz que suspendió matematicas en as anyadas posteriors, pero ixa remor no ye verdadera; se debe a un cambio en a traza d'asignar as notas, que levó ta ista confusión bellas anyadas dimpués. Dos tíos d'él favoreixioron os suyos intreses intelectuals en a suya nineza y adolescencia, socherindo-le y conseguindo-le libros sobre ciencia y matematicas. thumb|left|150px|O choven Albert Dimpués d'a fallita d'o negocio electroquimico de su pai, en 1894 os Einstein emigroron dende Munich ta Pavía, Italia (amán de Milán). Albert remanió en Munich ta rematar a escuela. Completó o trimestre y viachó ta Pavia ta estar con a suya familia. En 1895, Einstein fizo o desamen d'ingreso ta a Eidgenössische Technische Hochschule (Universidat Politecnica Federal Suiza, en Zurich), pero suspendió a parte d'artes liberals. Fue nimviau por a suya familia enta Aarau, Suiza ta rematar a escuela segundaria. En 1896, Einstein recullió o suyo diploma d'educación segundaria.
Contino se matriculó en a Eidgenössische Technische Hochschule. En ixa mesma anyada, Einstein renunció a la suya ciudadanía alemana, convertindo-se en un "sin-d'estau". En 1898, Albert conoixió a Mileva Maric, una companyera de clase Serbia (que tamién yera amiga de Nikola Tesla), y s'inamoró d'ella. En 1900, li concedioron a Einstein un diploma d'amostranza en a Eidgenössische Technische Hochschule. Fue acceptau como ciudadano Suizo en 1901. En iste tiempo Einstein discutió os suyos intreses cientificos con una colla d'amigos, an que tamién i yera Mileva. Os dos tenioron una filla borde, Liserl, naixida en chinero de 1902.
Treballo y doctorau Dimpués d'a suya graduación, Einstein no podió trobar un puesto de profesor, entre atras cosas, por que o suyo descaro como alumno heba enritau a muitos d'os suyos profesors. O pai d'un companyero de clase li aduyó a trobar treballo como examinador tecnico aduyant en a Usina Suiza de Patents en 1902. Astí, Einstein chudgaba a valura d'as solicituz de patents d'os inventors ta os trastes que amenistaban conoiximientos de fisica ta entender-los. Tamién aprendió a diferenciar a esencia d'as aplicacions mesmo a partir de malas descripcions, y o director li amostró a "expresar-se correctament". De cabo cuan, Einstein rectificaba as errors de disenyo, entre que avaloraba a utilidat d'os inventos.
Einstein se casó con Mileva, que yera matematica, o 6 de chinero de 1903. Iste matrimonio estió una "sociedat" tanto personal como intelectual. Einstein se referiba con carinyo a Mileva como "una creatura que que ye o mío igual y que ye tan fuerte y independient como yo". Abram Joffe, en a suya biografía d'Einstein, diz que Mileva aduyó a-saber-lo a Einstein. Isto contradiz de raso a Ronald W. Clark qui, en a suya biografía, diz que Einstein pendeba en a distancia que entre él y Mileva existiba ta trobar a soledat necesaria ta fer o suyo treballo.
O 14 de mayo de 1904, naixió o suyo fillo, Hans Albert Einstein. En 1904, o suyo puesto en a Usina Suiza de Patens pasó a estar perenne. Obtenió o suyo doctorau dimpués de presentar a suya tesi "On a new determination of molecular dimensions" (Sobre una nueva determinación d'as dimensions moleculars) en 1905.
Ixa mesma anyada, sin tener guaire contacto con atros cientificos ta discutir as suyas teorías, Einstein escribió cuatro articlos que estableixen las bases d'a fisica moderna. Amás gran parte d'os fisicos son d'alcuerdo en que tres d'ixos articlos (os que describen o movimiento Browniano, l'efecto fotoelectrico, y a relatividat especial) mereixeban premios Nobel. Nomás en obtenió uno por l'efecto fotoelectrico. Isto ye una ironía, ya que Einstein ye muitismo mas conoixiu por a relatividat. O que fa importants ixos articlos ye que en cada uno d'ellos, Einstein pilló una ideya d'a fisica teorica, la levó dica a suyas consecuencias lochicas, y consiguió explicar resultaus experimentals que heban produciu mal de cabeza a os cientificos por muitas decadas.
Einstein presentó ixos articlos a os "Annalen der Physik", y os cuatro son conoixius como os "Articlos de l'Annus Mirabilis" (d'o Latín: Anyada extraordinaria). A Unión Internacional d'a Fisica Pura y Aplicada (International Union of Pure and Applied Physics) ( IUPAP ) celebrará o 100eno cabodanyo d'a publicación d'istos articlos 1905 como l'Anyada mundial d'a Fisica 2005'.
Brownian motion En o primer articlo de 1905, tetulau "On the Motion—Required by the Molecular Kinetic Theory of Heat—of Small Particles Suspended in a Stationary Liquid" (Sobre o movimiento —Requiesto por a Teoría Cinetica Molecular d'a Calor— de particlas chiquetas suspendidas en un liquido estacionario), publicó o suyo estudio d'o movimiento browniano. Emplegando a teoría cinetica de fluidos establió que o fenomeno —que no teneba encara una explicación satisfactoria, manimenos haber ... atamas d'haber estau observau por bellas decadas— proporcionó una evidencia empirica d'a existencia real d'os atomos. Tamién dio credibilidat a la mecanica estatistica, que yera alavez obchecto de controversia.
Antis d'iste articlo, os atomos no yeran soque un concepto útil, pero bi heba un debate entre os fisicos y quimicos sobre a suya existencia real. Iste treballo proporcionó un metodo ta contar atomos nomás uellando por un microscopio ordinario. Wilhelm Ostwald, uno d'os mainates d'a escuela "anti-atomo", dició posteriorment que se yera tornau en un creyent en os atomos a radiz d'a explicación d'Einstein d'o movimiento browniano.
Efecto Fotoelectrico O segundo treballo, tetulau "On a Heuristic Viewpoint Concerning the Production and Transformation of Light", (Un punto de vista heuristico sobre a producción y transformación d'a luz) proposó a ideya d'os cuantos de luz (agora conoixius como fotons) y mostró cómo podeban estar emplegaus ta explicar fenomenos como l'efecto fotoelectrico. A ideya d'os cuantos de luz fue motivada por a derivación d'a lei d'a radiación d'un cuerpo negro por Max Planck, suposando que a enerchía luminosa solo podeba ser emesa u absorbida en cantidaz discretas, ditas cuantos. Einstein contrimostró que, suposando que a luz consisitiba de verdat en paquez discretos, podeba esplanicar o misterioso efecto fotoelectrico.
A ideya d'os cuantos de luz contradeciba a teoría ondulatoria d'a luz, que se seguiba d'as ecuacions de Maxwell de l'electromagnetismo, y d'a suposición d'a divisibilidat sinfinita d'a enerchía en sistemas fisicos. Mesmo dimpués, anque bels experimentos contrimostroron que as ecuacions d'Einstein ta l'efecto fotoelectrico yeran precisas, a suya explicación no fue acceptada universalment. Manimenos, por as envueltas de 1921, cuan li fue concediu o premio Nobel, amás gran parte d'os fisicos yeran convencius que a ecuación (hf = ø + yk) yera correcta y que os cuantos de luz yeran posibles.
A teoría d'os cuantos de luz estió una clau important d'a dualidat onda-particla, a ideya de que os sistemas fisicos pueden tener propiedaz de tipo ondulatorio y de tipo corpuscular, y fue un prencipio fundamental en a creyación d'a mecanica cuantica. No se obtenió un debuixo completo de l'efecto fotoelectrico dica a madureza d'a mecanica cuantica.
Relatividat especial O tercer articlo d'Einstein fue tetulau "On the Electrodynamics of Moving Bodies" (Sobre a electrodinamica d'os cuerpos en movimiento). Iste articlo introdució a teoría especial d'a relatividat, una teoría sobre o tiempo, a distancia, a masa y a enerchía (coherent con l'electromagnetismo, pero ometió a fuerza d'a gravedat). A relatividat especial resolvió o problema que yera aparent dende l'experimento de Michelson-Morley, que contrimostró que as ondas de luz no viachaban a traviés de garra meyo, como atras ondas viachan a traviés de l'augua u de l'aire. A velocidat d'a luz yera pues absoluta, y no pas relativa a lo movimiento de l'observador. Ixo yera imposible baixo a mecanica clasica Newtoniana.
George Fitzgerald ya heba conchecturau en 1894 que o resultau de Michelson-Morley podeba deber-se a que os cuerpos en movimiento s'alcorzasen en a endrecera d'o suyo movimiento. Y belunas d'as ecuacions prencipals de l'articlo —as transformacions de Lorenz—ya heban estau introducidas en 1903 por o fisico holandés Hendrik Lorenz, refirmando matematicament a conchectura de Fitzgerald. Pero Einstein explicó as razons sozchacents ta ista rareza cheometrica. A explicación se basa en dos axiomas: uno estió a viella ideya de Galileo de que as leis d'a natura habrían d'estar as mesmas ta toz os observadors que se mueban con velocidat constant relativa; y l'atro estió l'axioma de que a velocidat d'a luz ye a mesma ta toz os observadors. a relatividat especial teneba bellas consecuencias chocantes, dau que os conceptos absolutos d'espacio y tiempo yeran refusaus de raso. A teoría se dició a posteriori d'a relatividat especial ta diferenciar-la d'a suya posterior teoría d'a relatividat cheneral, que incluye tamién a os observadors con movimiento accelerau.
A teoría ye plena de aparens paradoxas, que pareixen no tener sentiu; pero Einstein resolvió ixas escontradicions.
Equivalencia d'a Enerchía O cuatreno articlo, tetulau "Does the Inertia of a Body Depend Upon Its Energy Content?" (Pende a inercia d'un cuerpo en o suyo conteniu enerchetico?), publicau a fins de 1905 mostró una deducción mas d'os acsiomas d'a relatividat, a relación enerchía-masa, escrita orichinalment por Einstein como m = E/c². Ista deducción, rescrita, ye a famosa ecuación de que a enerchía en reposo (E) ye igual a la masa (m) por a velocidat d'a luz (c) elevada a lo cuadrau:
.
Einstein consideró que ista ecuación yera d'importancia fundamental, porque mostraba que a materia y a enerchía no yeran que formas diferens d'a mesma substancia. Sindembargo, muitos cientificos se mirón a ecuación (y a relatividat especial) cómo a bella cosa embelecadora, pero insignificant dica as anyadas 1930s.