250px|thumb| Vista d'o Tíber enta Engelsborg y la Basilica de Sant Pero en un cuadro de August Fischer de 1895.
Roma ye una ciudat italiana, capital tanto d'Italia como d'a rechión d'o Lazio y d'a provincia de Roma, que se troba situata chunto a o río Tíber, en a parti central d'o país, amán d'a mar Tirrena. A suya población ye de 2.863.322 d'habitants (2013) en una superficie de 1.285,306 km², con una densidat de población de 2.228 hab/km². Ye a ciudat italiana con un numero d'habitants mas gran, y temién ye a tercera ciudat d'a Unión Europea por a suya población. Mauro Cutrufo: La quarta capitale. Roma: Gangemi Editore. . A mas, en estar la seu d'a Ciudat d'o Vaticano, Roma ye (estando lo solo caso en o mundo) simutaniament la capoital de dos estaus.
A Ciudat d'o Vaticano, situata en a suya mayor parti en l'interior de Roma, ye a seu d'o papato d'a Ilesia catolica, reconoixito como estato independient por o gubierno italiano en l'anyo 1929 por o Pacto de Letrán. A machestuosa cupula d'a Basilica de Sant Pero d'o Vaticano, en a Ciudat d'o Vaticano, sobresale sobre l'horizont d'a ciudat. Roma fa parte d'a Organización d'as Ciudaz d'o Patrimonio d'a Humanidat, en estar considerada por a UNESCO como Patrimonio d'a Humanidat. Antiparte, ye una ciudat con un important legato cultural, herencio d'a suya historia, en estar tamién l'antiga capital d'a Republica Romana, de l'Imperio Romano y seu d'o Papato dende fa alto u baixo 2.000 anyadas. Asinas, ye la ciudat d'o mundo con una mayor concentración de biens historicos y culturals. Roma, un caso único: en la Historia, en el presente, en a pachina wef oficial d'a ciudat.
Orichen etimolochico Diz a lechenda que os bezons Romulo y Remo, fillos de Marte, fuoron albandonatos en naixer. Enfortunadament, una lupa se encargó de aleitar-lis y os ninons creixioron cerenyos. Sindembargo, estando creixitos, Romulo amortó a Remo y establió Roma. Hue lo día, o simbolo d'a ciudat imperial contina estando a lupa con os dos ninos. Tanimientres, lo mas probable ye que l'orichen d'o nombre d'a ciudat seiga derivau d'o nombre d'una gens estrusca, ditos Ruma.
Cheografía La ciudat de Roma se troba situada en as marguins d'o río Tíber, que la trescruza en o suyo camín enta l'amanada mar Tirrena. En bellos pueyos en una curva d'o río se i instaloron os suyos primers habitants, en os clamaus siet pueyos de Roma.
O territorio d'o municipio (comuna, en italiano) ye muit gran, en haber-se-ie incorporau muitas areas d'a redolada d'a ciudat en que, en estar marismas, no yera posible lo desarrollo de l'agricultura y, en consecuencia, yeran rechions despobladas a on no i había que solo paludismo. Modernament, ixo ha feito que la ciudat poseya un amplo rete de zonas verdas y parques arredol d'ella (y que norresmenos la densidat de población d'a ciudat seiga prou baixa). Tamién se troban en o suyo termín comunal bellos chicoz lacos, como lo laco de Bracciano y lo laco de Marignano. Tamién i hay una chicota isla fluvial, la isla Tiberina, amán d'o Pueyo Capitolino.
Dende lo punto d'anvista d'a Cheolochía, lo suelo d'o territorio d'a ciudat de Roma ye conformau por repuis de piroclasto cheneraus fa entre 300.000 y 600.000 anyadas por antigos volcans hue inactivos a lo sud-ueste d'a ciudat. O río Tiber y los suyos afluents erosonioron dimpués ixes repuis y los en sedimentoron, conformando asinas definitivament o paisache romano primichenio. Hue lo territorio romano ye considerau oficialment como un territorio con un baixo risque de sismicidat.
Encara que lo prencipal curso fluvial d'o termín municipal de Roa ye lo río Tíber, tamién se i troba lo suyo afluent, o río Aniene, que se chune con o Tíbar a lo norte d'a ciudat. En estar tan gran la superficie d'o municipio romano, poseye tamién un amplo trampo de costa en a mar Tirrena (alto u baixo, 20 km de costa, estando lo municipio d'Europa con mas costa maritima.
La ciudat de formó arredol d'os Siet Pueyos de Roma (Pueyo Palatino, Pueyo Aventino, Pueyo Capitolino, Pueyo Quirinal, Pueyo Viminal, Pueyo Esquilino y Pueyo Celio, pero tamién se i trobal en o suyo termín d'atriz chicoz pueyos, mas mas en a suya parte norte, que ye mas montanyosa.
Clima O clima de Roma ye un clima mediterranio (seguntes a clasificación climatica de Köppen, un clima Csa), ye decir, un clima templau con veranos calidos y temperaturas suaves en agüerro y primavera, que gosan estar as estacions con mas plevia (sobre tot noviembre y abril. O verano ye muit caloroso, encara que l'amanada mar Tirrena contribuye a suavizar as temperaturas, con un viento clamau en italiano ponentino, que gosa fer buen ventero de tardadas y de nueiz. En verano y agüerro de pueden producir en determinadas condicions tronadas. L'hibierno gosa estar frido, con plevias frecuents.
Historia
La ciudat de Roma, por a suya condición como cabecera d'un amplo imperio mientres la Edat Antiga y como seu d'a Ilesia Catolica dende los primers tiempos d'o Cristianismo, adhibiu a la suya capitalidat en primeras d'o Reino d'Italia y (dende 1945) de l'actual Republica d'Italia, ye depositaria d'una luenga y densa Historia, que ha marcau fundament la ciudat actual.
Edat Antiga Primeras anyadas 250px|thumb| A lupa Luperca aleitando a Romulo y Remo. Seguntes a tradición romana, la ciudat de Roma se fundó lo 21 d'abril de 753 aC (ab urbe condita, seguntes a forma romana de calcular los anyos) por dos chirmans melguizos, Romulo y Remo, que heban estau aleitaus por una lupa dita Luperca. En ixas envueltas lo río Tíber feba de muga entre los etruscos a lo norte d'o río y los umbros a lo sud, con un chicot territorio entre los dos ocupau por os latinos, con bellas tribus de pastors nomadas en os Apenins: sabins, samnitas, marsos, volscos, campans, ausons y oscos. Istos pueblos reculliban l'herencio d'os pueblos italicos, una branca d'os pueblos indoeuropeus plegaus en a Peninsula italica en zaguerías d'a Edat de Piedra y que facioron dentrar a redolada en a Edat de Fierro, con a clamada Cultura de Villanova (arredol de 1000 aC). Arredol de 900 aC plegoron os etruscos, con un orichen dica l'inte dubdoso.
Roma yera alavez una crucillada de camins, en un puesto a on hi heba una pasadera ta trescruzar o río, en bel meyo d'a rota comercial que uniba Etruria con Campania y dica on lo río Tíber yera navegable. O pueyo Palatino parixe que estió lo primer lugar en estar habitau de forma permanent (sobre un muit antigo ansentamiento d'o sieglo XIV aC), estendillando-se dimpués enta lo pueyo Esquilino, con un amplo rete de chicoz lugaroz dende Roma enta la embocadura d'o Tiber en a mar Tirrena, que rematoron en confluyir en una chicota ciudat, formada por latinos que ocupaban la primitiva ciudat y los sabins que ocupaban los pueyos d'o Viminal y d'o Quirinal.
O reino de Roma
Dende lo 600 aC os etruscos fundoron a Liga d'as Doce Ciudaz (en basando-se en o modelo d'a Liga chonica) Hermann Kinder y Werner Hilgemann: Atlas histórico mundial. De los orígenes a la Revolución Francesa, p,75. Ediciones Istmo, Madrit, 1975, 6ena edición. y prencipioron una expansión enta lo sud d'o río Tíber, enta la Campania. Mientres iste periodo, la primitiva ciudat de Roma yera una monarquía baixo lo control etrusco, como amuestra la onomastica d'os suyos reis, dica 510 aC, cuan os romanos destronoron a lo zaguer rei de Roma, Tarquinio lo Soberbio. Mientres o periodo monarquico, Roma heba plegau en o control d'os pueblos latinos, o clamau Lacio, en desplazando a l'antiga ciudat d'Alba Longa, que dica l'inte yera la ciudat mas prestichiosa ta los latinos.
A Republica romana
En desterrar a lo zaguer rei, Roma se convertió en una Republica de tipo oligarquico, con dos machistraus esleyius por a clase dirichent, os patricios, que yeran os solos habitants d'a ciudat en poseyer a ciudadanía romana. S'escaicioron en os suyos primers tiempos barallas constants entre patricios y plebeyos qur rematoron en bellas conquiestas socials y politicas d'a plebs romana.
En as primeras anyadas d'a Republica, Roma prencipio una expansión enta lo norte, en absorbindo los territorios d'os estruscos, y enta lu sud, absorbindo a samnitas y oscos, en una situación de guerra cuasi permanent (Guerra latina, Guerra d'os Diez Anyos que remató con a conquiesta y destrucción d'a ciudat etrusca de Veyes, guerras contra los celtas que heban invadiu Italia....). O 18 de chulio de 387 aC s'escaició la batalla d'Alia, a on os celtas mandaus por Brenno redotoron a los romanos, conquerindo y espullando dimpués la ciudat de Roma, que prencipió poco dimpués a suya reconstrucción fisica y tamién a reconstrucción d'o sistema d'alianzas, que s'heba crevau parcialment con a redonta debant d'os celtas.
Ixo permitió a la Republica romana la conquiesta de cuasi toda la pensinsula italica, dende las planas d'o río Po en o norte dica la Magna Grecia en o sud. En os sieglos III aC y Ii aC, s'escaicioron as guerras punicas contra Cartago por o control d'a Mediterrania occidental y las guerras macedonicas contra lo Reino de Macedonya, que rematoron con a expansión de Roma enta lo sud, l'este y l'ueste, con a creación d'as primeras provincias romanas en Sicilia, Cerdenya, Hispania, Macedonya, Grecia y Africa. Ixas conquiestas se traducioron en l'afluencia de recuros monetarios y de nueva población enta la ciudat de Roma, que prencipio un primer proceso de construcción d'edificios publicos.
Dica lo sieglo I aC s'escaició un proceso de disturbios socials y mesmo de guerras civils, estando un periodo en que conoixemos a las figuras mas destacadas d'o panorama politico, como Tiberio Sempronio Graco y su chirmán Cayo, Cayo Mario, Lucio Conelio Sila, Marco Emilio Lepido, Gneu Pompeyo Magno, Marco Licinio Craso, Lucio Serchio Catilina, Marco Tulio Cicerón, Chulio César y Augusto. Tanimientres, mientres istas anyadas Roma estendilló lo suyo poder en conquerindo Hispania, la Galia, lo norte d'Africa, Grecia y parte d'os Balcans, Anatolia... dica convertir-se practicament en o centro d'o mundo conoixiu.
L'Imperio Romano
En o 27 aC Augusto, que en a zaguera guerra civil heba formau parte d'un triunvirato vencedor, chunto con Marco Antonio y Marco Emilio Lepido, essdevién princeps civitatis y se li concede por o Senau lo títol d'Imperator, convertindo-se asinas Roma en una monarquía de feito, encara que en os primeros tiempos formalment se manteneban as institucions republicanas, establindo la primera dinastía imperial, la dinastía Chulio-Claudia. Augusto fomentó un intenso treballo de milloras en a ciudat de Roma, en esviellando muitas d'as suyas edificacions.
Mientres o reinau de Nerón, lo zaguer miembro d'a dinastía, s'escaició lo gran incendio de Roma, o 19 de chulio de l'anyo 64. Lo fuego s'inició amán d'o Circo Maximo y duró entre cinco y siet días. Seguntes Tacito, en os suyos Annales, l'incendio duró cinco días y destruyió cuatre d'os catorce districtos d'a ciudad y que atros siet fuoron muit afectaus. Suetonio, en De vita Caesarum, diz que tenió una durada de seis días y siet nueiz. O solo historiador en describir l'incendio estió Plinio o Viello, en Naturalis Historia, pero muitos historiadors d'ixas envueltas no mencionan l'episodio. Tanimientres, ye evident que la ciudat de Roma en quedó muit danyada. Dende l'incendio dica hue bi ha debat entre los historiadors sobre qui estió lo responsable de l'incendio, que bel-uns atribuyen a lo mesmo Nerón.