Una monedaCon a variant moneta ye a pieza feita d'un material resistent, d'ordinario un metal, que s'emplega como diners. Habitualment tienen forma de disco, encara que bi'n ha con atras formas diferents. Actualment, as monedas (chunto con os billez) fan parti de toz os sistemas monetarios modernos. Por un regular as monedas se fan servir ta bosar obchectos de menor valor, mientres que os billez s'emplegan ta bosar os de mas valor. En a mayoría de sistemas monetarios a moneda de mayor valor facial tien un valor menor que o billet de menor valor.
Tradicionalment as monedas teneban una valgua que yera equivalent a la valgua d'o metal con que se fabricaban (oro u archent, mas que mas). En os zaguers cient anyos, o valor facial d'una moneda ha estau por un regular mayor que o valor d'o metal que s'ha emplegato ta a suya fabricación; manimenos bi ha excepcions, mas que mas en periodos d'inflación, en os que o valor d'o metal ha estau mayor que o valor facil d'a moneda, fendo que as autoridaz que cudiban as monedas hesen de cambiar a composición d'istas y quitar as antigas de circulación.
Historicament, s'han feito servir una gran cantidat de metals (incluyindo-ie aliacions) y atros materials (por eixemplo porcelana) en a producción de monedas ta circulación y coleccionismo. Comprehensive list of metals and their alloys which have been used at various times, in coins for all types of purposes. Tony Clayton. Tclayton.demon.co.uk.
Tamién se diz moneda a la divisa de curso legal d'un estau.
Valgua d'una moneda thumb|270px|left|Una moneda d'archent de l'emperador mogol Alamgir II.
A valgua d'una moneda ta un coleccionista puet variar seguntes as condicions en que se troba, a suya importancia historica, si ye mas o menos rara, a suya calidat u o disenyo polito d'ista y o material de que ye feita. Si a moneda no tien una caracteristica que la faiga destacar, a suya valgua no será por un regular muita. As monedas feitas con metals preciosos tamién se tasan d'alcuerdo a istos factors, encara que a caracteristica mas important gosa estar a valgua de l'oro u l'archent de que son feitas. A vegadas bellas monedas conmemorativas como as fuella d'arce d'oro canadiense u as alicas d'oro estausunidenses se cuden con un valor nominal menor que a valgua d'o metal de que son feitas, ya que son monedas que no s'emplegan en a circulación y nomás tienen valor fiduciario.
A mayoría d'as monedas actuals son feitas de metal, y a suya valgua viene d'o suyo status como dinero fiduciario. Isto significa que a valgua d'a moneda ye decretata por o gubierno, y a la vegada viene determinata por o mercato libre, ya que as monedas nacionals son suchetas a cuantos factors aintro d'o mercato internacional de divisas. Iste feito fa que as monedas sían fichas que se fan servir ta bosar igual que lo son os billez, ya que o gubierno guarancia a valideza d'istas como forma d'intercambio internacional de biens u servicios en o comercio.
Alavez, as monedas pueden tener una valor fiduciaria menor que a valgua d'os metals que las composan, encara que isto nunca no se fa a esprés ni cuan se quitan as monedas ta circular, nomás ocurre dimpués mientres a historia d'ixa moneda debito a la inflación, cuan a valgua en o mercato d'os metals son mayors que o valor nominal d'a moneda. Eixemplos d'iste fenomeno son as monedas estausunidenses de dime, cuatreno, meyo dolar, y dollar anteriors a 1965, niquel y penique anterior a 1982. Como resultato d'a puyada d'a valgua d'o cobre, Estaus Unius redució a cantidat d'iste metal en as suyas monedas de penique. Dende metat de 1982 os peniques estausunidenses se fabrican con un 97,5% de cinc, cubierto con un 2,5% de cobre. As diferencias extremas entre a valgua d'as monedas y d'os metals que se fan servir ta fabricar-las fan que s'haigan de retirar d'a circulación ta evitar que a chent las funda ta quitar-ne os metals que tienen mas valor. Iste ye un eixemplo d'a lei de Gresham. De feito, a Ceca d'os Estaus Unius, ta mirar d'anticipar-se a istas practicas, quito una lei o 14 d'aviento de 2006 que criminalizaba a fundición y exportación de monedas de penique y niquel. United States Mint Moves to Limit Exportation & Melting of Coins. The United States Mint. A violación d'osta lei se puet castigar con multas de dica 10.000 dólars u dica un maximo de cinco anyos en a garchola.
Historia thumb|260px|right| 1/3 de estatero de Lidia. thumb|right|Moneda d'oro d'o sieglo IV procedent de Mysia, en Anatolia. Bi ha a-saber-las teorías sobre l'orichen d'as monedas. Una teoría diz que as monedas s'orichinoron arredol d'o 600-550 aC en Anatolia, en l'actual Turquía, y en particular en o Reino de Lidia. M. Kroll, review of G. Le Rider's La naissance de la monnaie, Schweizerische Numismatische Rundschau 80 (2001), p. 526. D. Sear: Greek Coins and Their Values vol. 2, Seaby, Londres, 1979, p. 317. Os opositors d'a teoría de Lidia se refirman en o feito de que no s'ha trobato garra moneda en o chacimiento arqueolochico de Sardis, que estió a capital de Lidia. G. Hanfmann, pp. 73, 77. R. Seaford, p. 128, points out, "The nearly total lack of ... coins in the excavated commercial-industrial areas of Sardis suggests that they were concentrated in the hands of the king and possibly wealthy merchants." Una moneda, por definición, ye un obchecto que se fa servir ta facilitar o comercio y o intercambio de biens. Os historiadors que son a favor d'a hipotesi d'as monedas griegas de Lidia afirman que istas podeban no haberse emplegato en o comercio u a industria. As monedas d'electro (aliación d'oro y archent) no yeran standardizatas en peso y seguntes os detractors d'ista teoría yeran chapas, medallas u obchectos ceremonials emplegatos por sacerdotz, "THE TYPES OF GREEK COINS" AN ARCHAEOLOGICAL ESSAY BY PERCY GARDNER 1883 p.42 "Considering these and other facts it may be held to be probable, if not absolutely proved, that priests first issued stamped coin, and that the first mints were in Greek temples.". mas que monedas. As mas antigas d'istas no fuoron descubiertas en Lidia, sino en l'antigo templo griego d'Efesos, una colonia d'os antigos griegos (en o que hue ye Turquía).
Atra posible teoría sobre l'orichen d'as primeras monedas de metal se troba en China. As primeras piezas conoixitas de metal ta comerciar provenients de China datan de l'anyo 900 aC y se descubrioron en una sepoltura amán d'Anyang. Yeran replicas de bronce d'as primeras monedas chinas feitas con conchas, por o que se deciban "conchas de bronce". Manimenos muitos numismaticos afirman que tanto istas como os cutiellos, palas y ixatas que emplegaban os chineses ta mercar, se pueden considerar diners, pero no monedas ya que no teneban garra marca u marcas que certificasen a suya valgua en un intercambio. G. Davies: A History of Money: From Ancient Times to the Present Day, University of Wales Press, Cardiff, 1994, pp. 54-57, 62.
Chunto con Anatolia y China, a India tamién chugó un important papel en o desarrollo d'a moneda. As primeras monedas Indias fuoron cuditas arredol d'o sieglo VI aC por os mahajanapadas u reinos d'a plana Indo-Ganchetica. As monedas d'ista epoca levaban a marca de Puranas, Karshapanas u Pana. Se veiga P.L. Gupta: Coins, Nueva Delhi, National Book Trust, 1996, Capítol II. Os mahajanapadas que cudiban as suyas propias monedas incluyiban Gandhara, Kuntala, Kuru, Panchala, Shakya, Surasena, y Surashtra.
260px|thumb|left|Dracma griego d'Echina. Anverso: País de Quelona / Reverso: ΑΙΓ(INA) y un delfín. As antigas monedas d'Echina levaban imáchens de tortugas y fuoron cuditas entre 700 y 550 aC. 260px|thumb|left|Moneda de bronce d'Antíoco IV Epífanes, d'o sieglo II aC.
Seguntes os numismaticos as monedas mas antigas d'Europa son as d'Echina que fuoron cuditas entre o 700 y o 550 aC Foto., bien por as propias chents d'Echina u por Fidón, rei d'Argos (que estió qui primero metió os estandars de peso y midas). En a Biblioteca Nacional de París, se troba una pieza unica d'estatero feito d'electro. A calendata de fabricación d'ista moneda no ye mas antiga que o 700 aC.
Os antigos griegos copioron a ideya d'os anatolios (u viceversa) y la estendilloron ta comerciar con atros puestos. Debito a la colonización griega, as monedas estioron presents ascape primero por tota la mar Mediterrania y dimpués por tot o norte d'Africa (incluyindo-ie Echipto), Siria, Persia, y os Balcans.
As primeras monedas de Lidia yera feitas d'electro, una aliación natural d'archent y oro a la que se gosaba adhibir tamién a vegadas arambre. Accessed December 2009. Ye platero que muitas d'as primeras monedas de Lidia y de Grecia yeran cuditas por particulars y yeran mas chapas que verdaderas monedas, encara que debito a o suyo numero ye evident que belunas yeran emisions oficials d'un estau, nombrando-se por eixemplo a sobén o rei Aliates de Lidia como un d'os precursors d'a cudición de moneda. A. Ramage: Golden Sardis, King Croesus' Gold: Excavations at Sardis and the History of Gold Refining, editato por A. Ramage y P. Craddock, Harvard University Press, Cambridge, 2000, p. 18.
A mayoría d'as primeras monedas de Lidia no teneban garra escritura, lechenda u inscripción, nomás que imáchens d'animals simbolicos. Por o tanto a calendata d'istas monedas s'alaceta mas que mas en a evidencia de que proveniban d'excavacions arqueolochicas d'o templo d'Artemis en Efeso (que estió una d'as Siete Marabillas d'o Mundo Antigo). O feito de que as primeras monedas, en as que apareixeba un tozuelo de lión, se trobasen en iste templo, y o feito de que no fuesen emplegatas en o comercio, refirma a teoría de que istas monedas fuesen en realidat chapas u medallas emplegatas por os sacerdoz d'o templo d'Artemis y que o nombre d'a persona que reculliba a medalla yera inscrito en ella. A diosa Artemis en Anatolia se deciba Potnia Theron, que significa "amant d'os animals", y o suyo simbolo yera o lión y o tigre. Un chicot porcentache d'as primeras monedas de Lidia levaban escrita una lechenda.
Un atra famosa moneda d'electro, a moneda mas antiga con una inscripción que se conoce dica hue, tien o suyo orichen en Caria, Asia Menor. Ista moneda leva a inscripción griega "Phaenos emi sema" que se puet transcribir como "Soi a insignia de Fanes" u "Soi o sinyal d'a luz" Newton (Num. Chron., 1870, p. 238 u talment "Soi a sepoltura d'a luz" u "Soi a sepoltura de Fanes". As monedas de Fanes son conoixitas en estar as mas antigas monedas griegas, una d'istas se trobó en o templo d'Artemis en Efesos (o deposito de monedas d'electro mas antigo descubierto).
As primeras monedas feitas d'oro puro y archent fuoron cuditas por o rei Creso de Lidia, fillo d'Aliates. Un poco dimpués en a mesma rechión apareixioron os "daricos" d'oro y os "sigloi" d'archent provenients de l'Imperio aquemenida u persa.
Poco dimpués d'as primeras monedas europeas en Echina, una isla griega en l'anyo 550 aC, apareixioron monedas en Atenas y Corinto. C. Kraay: Archaic and Classical Greek Coins, University of California Press, Berkeley, 1976. As primeras monedas romanas, yeran feitas de bronce, y apareixen en o 289 aC. W. Sayles: Ancient Coin Collecting III: The Roman World–Politics and Propaganda, Krause Publications, Iola, Wisconsin, 1997. A primera moneda europea con numeros arabicos data de 1424 y o suyo orichen ye en o cantón suizo de Sankt Gallen. Early Dated Coins, vesitato en aviento de 2009.
As monedas en Aragón A historia d'as monedas en Aragón prencipia con as monedas iberas y plega dica hue con l'euro como moneda de curso legal en tot o país igual que en a resta d'Espanya y en atros 20 estaus de toda Europa.
Moneda ibera thumb|250px|Reverso d'un as de Salduie (150-27 aC).