Ucraína ye un país y estau que se troba situato en l'este de Europa (en a dita Europa de l'Este). A capital d'o país ye a ciudat de Kiev. Dica 1991, Ucraína feba parte d'a Unión Sovietica, como a clamata Republica Socialista Sovietica d'Ucraína, encara que con a disolución d'a Unión Sovietica Ucraína plegó en a suya independencia.
A suya población ye de 48.396.470 habitants (2002) en una superficie de 603.700 km², con una densidat de población de 80 hab/km². L'idioma oficial d'o país ye l'ucrainés, encara que o país tien una important minoría de fablants de ruso, y tamién se i charra rumano, polaco, bulgaro y atras luengas mas.
O país muga a lo norte con Belarrusia; a l'este y nord-este con Rusia; a l'ueste con Polonia, Eslovaquia y Hongría; a lo sud-ueste con Rumanía y a Republica de Moldavia; y a lo sud con a Mar Negra.
Ucraína ye un país con una luenga historia, que prencipia con os suyos primers pobladors conoixitos, os escitas, dica rematar con una presencia muit important en a primera plana d'a Historia d'Europa en o sieglo XX, con a Primera Guerra Mundial, a Revolución Rusa y a Segunda Guerra Mundial. Antiparte, encara que Ucraína no ye estata un estau independient soque dende zaguerías d'o sieglo XX, o suyo territorio tien una historia bien definita, y amás estió independient en bels momentos d'a suya historia, como en a Edat Meya u mesmo en os anyos 1920 demientres a Revolución Rusa. Fa parte d'a Organización d'as Nacions Unidas y d'a OSCE, y cuan feba parte d'a Unión Sovietica demientres a Guerra Fría yera miembro d'o Pacto de Varsovia. Actualment fa parti d'a Comunidat d'Estaus Independients.
Etimolochía Ucraína s'escribe en ucrainés y alfabeto cerilico Україна (Ukraína); y en ruso y alfabeto cerilico Украина. Un d'os significatos en eslau ye o de ‘territorio de muga’, que etimolochicament igual a la parola krajina. Atro significato posible ye o de "país".
En ucrainés moderno "країна" (kraína) significa "país".
Historia d'Ucraína
Antigüidat
Cuan entramos en a historia, os primers pobladors bien conoixitos d'Ucraína son os escitas. Herodoto escribió sobre ellos en o sieglo V aC; seguntes tradicions locals replegatas por él, os escitas heban feito fuera a os cimerios que i viviban antes en o territorio, y que se'n fuoron ta Anatolia. Os dos pueblos, cimerios y escitas, yeran pueblos de luengas indoeuropeas, encara que recibioron influencias de l'antiga Grecia a traviés de Crimea.
Os escitas fuoron empentatos por os sarmatas, que yeran tamién iranians, ya a principios d'o sieglo IV aC. Os zaguers escitas formarán reinos residuals en Crimea y Dobrucha (Scitia Minor d'os romanos), estando o mas conoixito d'istos reinos o reino de Bosforania, en a redolata d'o Bosforo cimerio (l'actual estreito de Kerch), un reino que yera muit helenizato.
Os godos, un pueblo chermanico (plegato a la redolada dende a mar Baltica en prencipiar as invasions barbaras), s'establioron en a zona en primerías d'o sieglo III, entre diferents pueblos resultato d'o trestallamiento tribal sarmata: alanos, roxolans, chacigues, siraces, aorsos y atros. Os godos establitos en ixe inte en l'actual Ucraína se convertioron en ostrogodos u "godos de l'este", a diferencia d'os "godos de l'ueste" u visigodos, que s'heban establito en o territorio de l'actual Rumanía.
Alto u baixo en 374, os hunnos, dentroron en o territorio alano dende Asia. Os alanos se dividioron en diferents brancas y emigroron chunto con os hunnos u fuyindo d'os hunnos. Os hunnos cambioron a estructura etnica d'o territorio ucrainés. Tot y que yeran una horda de muitos pueblos, n'i heba muitos que yeran d'a familia turquica, que charraban luengas turquicas. Os eslaus d'o norte d'Ucraína, un atro pueblo con una luenga indoeuropea, empecipioron as suyas migracions con os movimientos de población d'ista epoca.
Edat Meya Dimpués d'a redota d'Atila encara quedaban ostrogodos en Crimea, y tamién alanos entre o Kubán y o Caucas. En l'actual Republica de Moldavia y zonas forestals d'o norte y este d'Ucraína bi n'heba pueblos eslaus, como os antos. A historia posterior d'Ucraína será una historia de luita entre pueblos sedentarios eslaus contra invasors turquicos nomadas que entraban periodicament en as planas ucrainesas dende Asia.
thumb|left|200px|Maidan Nezalezhnosti en Kiev.
En o terreno estepario d'o sud, centro y l'este d'Ucraína, os repuis de pueblos iranios s'asimiloron con os pueblos turquicos nomadas pa formar una nueva identidat etnica: os ditos (proto)bulgaros. Bi'n ha chacimientos arqueolochicos entre zaguerías d'o sieglo VI y primerías d'o sieglo VIII.
Entre zaguerías d'o sieglo VII y primerías d'o sieglo VIII apareixió un atro pueblo turquico en Ucraína, os gazaros, que arqueolochicament corresponden con a dita cultura de Salkov. Os hongaros, un pueblo vasallo d'os gazaros, ocupó Ucraína occidental y Moldavia.
L'imperio gazaro teneba una clase dirichent diferent a atros pueblos turquicos. Fomentó a sedentarización d'o suyo pueblo, a fundación de ciudatz y o comercio; teneban habilidat diplomatica y se convirtión a o chudaísmo. Dimpués de conoixer una prosperidat comercial desapareixioron por a presión conchunta d'os pazinacos, que l'invadiban dende l'este, y d'os eslaus orientals, que l'invadiban dende o norte y l'ueste, on bi n'heba prencipaus poderosos como o Prencipau de Kiev. thumb|right|250px|Mapa de la Rus de Kiev, en o sieglo VII. Durant a Edat d'Oro de Kiev, o territorio d'a Rus de Kiev s'estendillaba por o norte de l'actual Ucraína, encara que tamién por l'ueste de l'actual Rusia y por Belarrusia.
Os pazinacos empentoron a os hongaros ta Panonia (alto u baixo l'actual Hongría) y s'establioron en Ucraína occidental. Os mesmos pazinacos yeran empetatos por un atro pueblo turquico, os uzos, y os uzos a la vegata yeran empentatos por os kipchaks u cumans. Estos pueblos turquicos farán siempre una falca entre os eslaus orientals y os griegos bizantins.
O reino kipchak despareixerá en o sieglo XIII por a conquiesta mongola. Se formará o Khanato d'a Horda d'oro por trestallamiento de l'imperio Mongol. Os mongols asimilatos a os turquicos quipchac se convertirán en tartaros, y prendrán a relichión musulmana.
Os vlacos de Moldavia, os polacos y os lituanos irán conquerindo tierras a os tartaros cuan estos dentren en decadencia. Os polacos deixarán que a zona d'o río Dnieper siga poblata por chents que defiendan a muga, con privilechios a truca d'os suyos servicios militars, alto u baixo como en as mugas con os moros en Castiella y Aragón en a Edat Meya. Alavez apareixe a palabra Ucraína, que en eslau significa "muga", "buega", a o mesmo estilo que en Castiella u Aragón as zonas buegants con os moros se clamaban Estremaduras. Ista población, con elementos tartaros, pero de predominancia eslava, devenirán os cosacos zaporizhians, que a diferencia d'os cosacos d'o Don, charraban ucrainés y no pas ruso. thumb|left|250px|Mugas internas d'a Unión Polaco-Lituana en 1619 con as mugas actuals:
En os millors tiempos d'a Unión Polaco-Lituana ye cuan se produce a desparición d'os tres grans pueblos eslaus orientals. Os rusos son fuera d'ista unión y tienen una historia y tradición politica diferent. En 1569 se produz a deseparación entre ucraineses y belarrusos, cuan os primers pasan a pender en Polonia y os segundos siguen pendendo en Lituania. Os belarrusos levan asociatos con os lituanos mas de dos sieglos.
En o sieglo XVII os cosacos d'o sud de Kiev y d'o Dniéper se rebelan contra la dominación polaco-lituana y empecipia un periodo en que a influencia de Rusia ye mas gran por cada vegada.
Expansión rusa enta o sud y sud-ueste En o nord-este de l'actual Ucraína os rusos van conquerindo territorios a os tartaros a poquet pa asegurar a suya muga sud. Os rusos organizan en a rechión de Khárkiv unas linias fortificatas y fan venir soldatos-colons. Este territorio se dirá Ucraína, (a “marca”, a “muga”), encara que os rusos li deciban mes bien Rusia Chicota, como prolongación d'a Gran Rusia centrata en Moscú. Os cosacos d'ista zona serán conoixitos como cosacos ucraineses a diferencia d'os cosacos d'o Don, y no son os mesmos cosacos que os zaporizhians d'o Dniéper u atros cosacos que yeran en a Unión Polaco-Lituana.
Baixo o reinato de Catarina II (1762-1796) a mayor parte d'a Ucraína actual pasa a fer parte de l'Imperio Ruso y tendrá consecuencias pa os cosacos y tartaros. Os otomans encomienzan una guerra en 1768 pero pocos anyos mes tarde os rusos conquieren Tauride y Crimea, entrando dimpués en Moldavia, Vlaquia y plegando dica Bulgaria. Por o Tractau de Kutchuk-Kainardji (16 de chulio de 1774) os otomans ceden a Rusia Azov, Kertch (cabo oriental de Crimea) y a costa entre o Dniéper y o Bug. O Khanato de Crimea, incluita a Tauride, se converte en un estau independient. thumb|300px|As tres particions de Polonia. O exito ruso fa procupar-se a os austriacos, que s'aligan con os prusianos y obtienen de Rusia en compensación o primer reparto de Polonia (1772). D'ista traza Austria prene una tierra etnicament ucrainesa, Galitzia Oriental, con capital en Lviv, y amés obtién de l'Imperio Otomán a zona norte de Moldavia, en parte habitata por ucraineses, y que dimpués se convertirá en Bucovina.
Os cosacos zaporizhians deixan de tener una posición marguinal que lis permite estar independients y as suyas libertaz se converten en anacronicas. O zaguer atamán cosaco ha tenito que renunciar a lo suyo cargo en 1764. Once anyatas mes tarde as tropas rusas destruyen Sietch.
O ministro Potemkin encomienza una colonización con poblacions cristianas fundando Khersón en 1778 y Mariúpol en 1779. En 1783 Rusia s'annexiona o Khanato de Crimea y os otomans lo reconoixen como feito consumato. A colonización contina con a fundación de Sebastopol en 1784, Iekaterinoslav en 1786. En 1787 os otomans atacan l'Imperio Ruso pero pierden y os rusos ocupan Yedisán, plegando dica o río Dniéster, que por o Tractau de Iaşi en 1792 será a muga entre l'Imperio Ruso y l'Imperio Otomán.
Dimpués de vencer a os otomans, l'Imperio Ruso consigue con o segundo y tercer reparto de Polonia ocupar Volhinia y Podolia, bels territorios d'a Unión Polaco-Lituana poblatos por ucraineses. En 1806, a guerra contra os otomans permite a os rusos ocupar Besarabia (a metat oriental de Moldavia), con Buchac.
O sieglo XIX en as arias de colonización d'o sud Baixo os zars de Rusia, Ucraína se convertió en o granero de l'Imperio Ruso, con as famosas tierras negras (u chernozem). Ucraína tamién representaba a muga maritima sud de Rusia con a base naval de Sebastopol y lo puerto comercial d'Odessa, fundato en 1796, y desarrollato entre 1803 y 1814.
Os colons que plegoron ta las tierras conquiestas a los otomans y tartaros yeran prencipalment ucraineses procedents d'a zona entre Kiev y Khárkiv (dita Chicota Rusia) y tamién rusos. Tamién plegoron griegos y armenios de l'Imperio Otomán, chudieus, alemans (en Tauride, Yedisán y Crimea). En o sud de Besarabia y especialment en Buchac, as poblacions musulmanas son substituyidas por ucraineses, rusos, bulgaros, gagauzes y colons alemans. Se creyan aldeyas con nombres evocadors d'as campanyas rusas contra Napoleón Bonaparte.
Dende meyatos d'o sieglo XIX y sobretot con o desarrollo d'o ferrocarril en 1870 bi ha una explotación d'os recursos minerals: a hulla d'a rechión de Donets y o fierro de Krivoi-Rog. Amaneix una industria pesata con un capitalismo salvache. En conchunto en Ucraína oriental y meridional i heba un desarrollo que recordaba a un país nuevo a lo estilo d'America.
O sieglo XIX en Ucraína occidental