300px|thumb| Castiellu de Caerphilly. Esti castiellu foi construyíu ente 1268-1271 por Gilbert de Clare, lo que provocó una disputa ente Llywelyn l'Últimu Rei y la corona inglesa, unu de los motivos que llevaron a les guerres de 1277 y 1282 y a la fin de la independencia de Gales.
El país de Gales o Cymru (en galés) foi habitáu pol home modernu dende hai 29.000 años, magar que los asentamientos estables nel territoriu nun apaeceríen hasta la postrera Edá de Xelu. En Gales hai munchos xacimientos y restos del periodu Neolíticu (principalmente dólmenes y crónlechs), según restos posteriores de la Edá del Bronce y de la Edá del Fierro. La hestoria escrita de Gales entama cola llegada de los romanos, que ficieron delles campañes escontra la tribu de los Deceanglos nel nordeste del actual Gales nel añu 48. Dos de les mayores tribus britániques, los Siluros y los Ordovicos, aguantaron al dominiu romanu mientres dellos años, pero finalmente los Ordovicos foron sometíos en 79. Les tribus britániques de la dómina prerromana ocupaben el territoriu actual de Gales, pero tamién partes d'Inglaterra y el sur d'Escocia, no que s'entamaría na provincia romana de Britania hasta la retirada de les lexones romanes a empiezos del sieglu V. Nos sieglos siguientes nel territoriu de Gales formaríense pequeños reinos como Gwynedd y Powys, coles mesmes que los británicos convirtiéronse al cristianismu.
Mientres el periodu altomedieval, el territoriu de Gales atopábase estremáu en pequeños reinos, pero'l gobernante del reinu de Gwynedd, de normal yera reconocíu como'l Rei de los Britones. Dalgunos d'esos gobernantes yeren quien a gobernar sobre varios reinos y col pasu del tiempu la so influencia centralizadora estendióse. A mediaos del sieglu XI Gruffyd ap Llywelyn llegó a controlar tolos reinos de Gales y delles zones d'Inglaterra mientres un curtiu periodu. L'Alta Edá Media en Gales carauterizóse poles lluches escontra reinos ingleses como Mercia, dempués escontra'l reinu xunificáu d'Inglaterra, y darréu escontra los invasores normandos, qu'arribaron a les llendes de Gales nel añu 1067. La guerra es contra los invasores siguió mientres más de dos sieglos hasta la muerte del Llywelyn l'Últimu Rei en 1282, lo que constituyó l'anexón de Gales al reinu d'Inglaterra. Owain Glyndwr dirixó una rebelión escontra los ingleses a empiezos del sieglu XV y controló Gales mientres unos pocos años primero que la corona inglesa restableciera la so autoridá. Mientres el sieglu XVI la llexislación galesa foi progresivamente modificada pa incorporar les estructures executives a Inglaterra. Sicasí, a pesar de l'asimilación inglesa, los galeses caltuvieron el so llinguaxe y cultura.
Mientres el sieglu XVIII Gales foi afeutáu por dos importantes reformes: La Revolución industrial y la Renacencia Metodista. Mientres el sieglu XIX el sureste de Gales esperimentó n'especial una rápida industrialización y medría demográfica. Estes zones foron “anglificaes” por cuenta de la llegada d'inmigrantes, destacando colos territorios rurales, au se caltuvo con más fuercia la cultura tradicional galesa. Coles mesmes, la zona esperimentó la influencia del cristianismu metodista.
Nel sieglu XX, y tres la Segunda Guerra Mundial, el territoriu de Gales esperimentó un progresivu cayente por cuenta de la crisis de la industria del carbón y del fierro. Nel ámbitu políticu la crisis provocó que'l Partíu Lliberal fuera movíu del poder pol Partíu Llaborista. Mientres esti periodu los nacionalistes del partíu Plaid Cymru, dirixíos por Gwynfor Evans, consiguieron per primer vegada representación nel parllamentu del Reinu Xuníu nel añu 1966, y convirtieron la "devolución” de les instituciones parllamentaries galeses nel so principal oxetivu políticu. Nel referendu de 1979 ganó'l votu negativu, pero en 1997 fízose un nuevu referendu nel que ganó'l sí por un estrechó marxe, lo que permitió la creación d'un parllamentu galés en Cardiff.
Prehistoria Los primeros restos conocíos d'actividá humana nel territoriu modernu de Gales son d'un diente atopáu nuna cueva del valle del ríu Elwy, nel norte del territoriu, perteneciente a un home que vivió hai unos 250.000 años en periodu Paleolíticu Inferior.Davies, J A history of Wales p. 3 La Dama Colorada de Paviland, una cadarma humana tiñida d'ocre coloráu, foi afayada en 1826 nuna de les cueves de piedra caliar de Paviland, na península de Gower, en Swansea, nel sur de Gales. A pesar del so nome, la cadarma pertenez a un home xoven que vivió hai unos 26.000 años haza'l final del Paleolíticu Cimeru.Davies, J A history of Wales p. 4 Considérase l'enterramientu ceremonial más antiguu conocíu n'Europa Occidental. La cadarma foi atopada xunto con xoyería de marfil, conches marines, y tamién un craniu de mamut.
thumb|250px|right| Bryn Celli Ddu, una cámara funeraria de finales del neolíticu en Anglesey.
Tres la postrera Edá de Xelu, Gales foi adoutando'l paisaxe ecolóxicu actual y escontra el 8000 e.C. el so territoriu yera habitáu por cazadores pañadores del Mesolíticu. Envalórase que les primeres comunidaes agrícoles xurdieron en redol al 4000 e.C., marcando los principios del periodu Neolíticu na zona. Mientres esti periodu construyeron munches cámares funeraries, siendo les más notables les de Bryn Celli Ddu y Barclodiad y Gawres n'Anglesey.Lynch, F. Prehistoric Anglesey páxs.34-42, 58
Les ferramientes de metal apaecieron en Gales en redol al 2500 e.C., de primeres de cobre y darréu de bronce. Créese que mientres los principios de la Edá del Bronce galés (2500-1400 e.C.) el clima yera más calidá qu'anguaño, a xulgar polos restos ecolóxicos. Gran parte de la producción de cobre pa la producción de bronce procedía dablemente de les mines de cobre de Great Orme, au s'atoparon restos d'actividá minera estable mientres dellos sieglos del periodu.Lynch, F. Gwynedd páxs. 39-40
La primer ferramienta de fierro atopada en Gales ye una espada atopada en Llyn Fair, nel valle del ríu Ronda, que créese foi fabricada en redol al 600 e.C.Davies, J A history of Wales p. 19 Mientres la Edá del Fierro galesa nes llombes del país construyeron asentamientos fortificaos, especialmente numberosos, como Pen Dinas cerca dAberystwyth y Tre´r Ceiri na península d'Hellín. En 1943 realizóse un afayu d'esti periodu especialmente significativu en Llyn Cerriscu Bach en Anglesy, nun terrén que taba siendo escaváu pa la construcción d'una base pa la fuercia aérea inglesa. Atopóse un depósitu votivo especialmente bien calteníu, llenu d'armes, escudos, carruaxes, colos sos bridas y arneses, según cadenes y grilletes d'esclavos y diverses ferramientes. Munchos d'estos oxetos fueren deliberadamente rotos y paez tratase d'una ufrienda votiva.Lynch, F. Prehistoric Anglesey páxs.249-77
Tradicionalmente los historiadores creen que'l territoriu de Gales foi colonizáu por socesives folada d'inmigrantes que traxeron diversos apurras culturales a la zona, sustituyendo a los habitantes previos cola llegada de los celtes del continente. Sicasí, dellos estudios xenéticos realizaos sobre la población galesa refuguen esta teoría. En dos llibros recién, Bryan Sykes y Stephen Oppenheimer consideren que la población galesa moderna (y el conxuntu de la población británica) baxen d'emigrantes procedentes de la península Ibérica llegaos mientres el Mesolíticu, y en menor grau, mientres el Neolíticu.Special report: 'Myths of British ancestry' by Stephen Oppenheimer | Prospect Magacín October 2006 issue 127 La introducción del llinguaxe célticu, del que se derivó'l galés modernu pudo ser la resultancia d'inmigración a menor escala.
El periodu romanu: 48–410 d. C.
left|thumb|300px|Les tribus céltiques qu'habitaben nel territoriu de Gales mientres el periodu de la invasión romana. Les llendes exactes nun tán definíos.
Hasta la invasión romana de Britania, Gales nun yera un país estremáu. Tolos habitantes nativos de la provincia romana de Britania falaben llingües britóniques (una subfamilia de los llingües celtes) y yeren llamaos britones (o brythones). La zona atopábase estremada ente delles tribus, de les que los siluros, nel actual sureste de Gales y los ordovicos, nel centru y noroeste de Gales, yeren les más numberoses y poderoses.Cunliffe, B. Iron Age communities in Britainpáxs. 115–118. Estes tribus tamién foron les que presentaron una mayor resistencia a la invasión romana.
El primer ataque contra les tribus céltiques de Gales foi realizáu pol legáu Publio Ostorio Escápula hacia l'añu 48 d. C. Ostorio atacó primero a los deceanglos nel nordeste, que paecen rindise con poca resistencia.Davies, J A History of Wales p. 28. De siguío lluchó mientres dellos años contra los Siluros y Ordovicos, dirixíos por Caradoc o Carataco, que fuxera del sureste d'Inglaterra. Primero dirixó a los Siluros y dempués treslladóse al territoriu de los Ordovicos, onde foi ganáu por Ostorio escontra'l 51 d. C.Lloyd, J.Y. A History of Wales p. 53. Tres la derrota, Carataco abellugar ente los Brigantes, que la so reina Cartimandua apurrir a los romanos.
Sicasí los Siluros nun foron sometíos y empezaron una efeutiva guerra de guerrilles contra los exércitos romanos. Ostorius morrió ensin someter a la tribu, y a la so muerte los Siluros consiguieron ganar a la Segunda Lexón Augusta. Los romanos nun intentaron estender el so control en Gales hasta la llegada del gobernador Cayo Suetonio Paulino, que se dirixó al norte y prindó la islla de Mona (Anglesey), onde s'atopaba un importante santuariu druídicu nel añu 60 o 61 d. C.Lloyd, J.Y. A History of Wales p. 55. Sicasí viose obligáu a abandonar la ofensiva ante la rebelión nel este de la reina Boadicea o Boudicca. N'entartallando la rebelión, los Siluros foron finalmente sometíos por Sestu Julio Frontino nuna serie de campañes que concluyeron nel añu 78 d. C.Lloyd, J.Y. A History of Wales p. 57. El so socesor Cneo Julio Agrícola sometió tamién a los Ordovicos y reconquistó Anglesey a empiezos del añu 79 d. C.Lloyd, J.Y. A History of Wales p. 58.
Los romanos ocuparon el conxuntu del actual territoriu de Gales, onde construyeron calzaes, fuertes, mines de plata, fierro y oru, ya introducieron comerciu, pero'l so interés pol desenvolvimientu de la zona foi llindáu por cuenta del so aislamientu xeográficu y a la escasez de tierres cultivables. La mayoría de los restos romanos atopaos en Gales son de naturaleza militar. La zona foi controlada dende campamentos lexonarios como Deva Victrix (Deva), Chester, Isca Augusta (Isca) y Caerleon, con calzaes que los xuníen con fuertes auxiliares como Segontium, Caernarfon, Moridunum y Carmarthen. Namái se conoz una ciudá fundada polos romanos en Gales: Venta Silurum (l'actual Caerwent), anque'l fuerte de Moridunum foi darréu ocupáu pol asentamientu civil de Carmarthen.Davies, J A history of Wales páxs. 31, 34 Alministrativamente el territoriu de Gales formaba parte de la provincial romana de Britania Cimera y darréu de la provincial de Britania Prima, que tamién incluyía l'oeste d'Inglaterra.Davies, J A history of Wales páxs. 39
La retirada de los romanos y la Edá de los Santos: 411–700