Esti artículu ye alrodiu de la histórica República Irlandesa. Pal estáu modernu, vease República d'Irlanda.Pa evitar la implicación que la República d'Irlanda estender a tola islla d'Irlanda, dellos periodistes y políticos referir a la moderna República d'Irlanda como la "República Irlandesa". Otros a cencielles usen el términu coloquialmente. Sicasí, como un títulu pal estáu modernu, República Irlandesa ye incorreutu. El Acta d'Irlanda (1949), una Acta del Parllamentu Británicu]], aprove l'usu de la "República d'Irlanda" como un sustitutu pa Éire nel Reinu Xuníu pa propósitos oficiales. El términu "República Irlandesa" nun tien estatus llegal (2006). Les embaxaes Irlandeses van aceptar credenciales empobinaes a "La Embaxada d'Irlanda" o "La Embaxada de la República d'Irlanda", pero non "La Embaxada de la República Irlandesa". L'usu continuu del términu tamién suxer aceptación de la posición de Sinn Féin que'l Tratáu Anglo-Irlandés ye inválidu y que la república revolucionaria entá esiste.
La República Irlandesa (n'irlandés Poblacht na hÉireann o Saorstát Éireann) foi l'estáu independiente d'Irlanda declaráu unilateralmente, como foi proclamáu nel Llevantamientu de Pascua en 1916 y establecíu en 1919 pol Dáil Éireann. Esti Dáil foi l'asamblea parllamentaria compuesta por una gran mayoría de los MPs Irlandeses siendo escoyíos na eleición xeneral irlandesa de 1918. El Dáil asertó que tenía'l derechu de declarar la independencia irlandesa del Reinu Xuníu de Gran Bretaña ya Irlanda. La declaración pol Dáil coincidió col entamu de la Guerra Irlandesa d'Independencia, que s'enllargaría ente 1919 y 1922 y enfrentaría a les fuercies britániques destacaes n'Irlanda col IRA.
Nome N'inglés, l'Estáu revolucionariu sería conocíu como "Irish Republic" (República Irlandesa) y, dacuando, como "Republic of Ireland" (República d'Irlanda). Dos títulos distintos n'irlandés fueron usaos: Poblacht na hÉireann y Saorstát Éireann, basaos en dos traducciones Irlandeses de la pallabra república: Poblacht y Saorstát. Poblacht ye una derivación de pobail (xente) y del Llatín Res Publica. Saorstát, per otru llau, yera una pallabra compuesta basada en dos pallabres gaéliques: saor (significáu "llibre") y stát (un préstamu d'una pallabra derivada de la pallabra inglesa "state", "estáu"). La so traducción lliteral y direuto yera "Estáu Llibre". Una llixera variante del títulu Saorstát, yera usada delles vegaes nos últimos díes, según el llatín Respublica Hibernica.
El términu Poblacht na hÉireann ye l'usáu na Proclamación de Pascua de 1916. Amás, la Declaración d'Independencia y otros documentos adoptaos en 1919 escoyeron ésti títulu en favor de Saorstát Éireann.
Cuando'l Estáu Llibre Irlandés foi establecíu a la fin de la Guerra Anglo-Irlandesa, Saorstát Éireann foi adoptáu como'l títulu oficial irlandés. Sicasí ésti Estáu Llibre nun yera una república sinón una forma de monarquía constitucional dientro del Imperiu Británicu. Por ésta razón, y de magar, la pallabra saorstát entró en desusu como traducción de república. Cuando l'estáu Irlandés convertir na República d'Irlanda en 1949, por casu, la so descripción oficial Irlandesa foi Poblacht na hÉireann.
Establecimientu En 1916 los rebeldes nacionalistes participantes nel Llevantamientu de Pascua publicaron la Proclamación de la República. Por aciu ésta declaración ellos declaraben l'establecimientu d'un estáu independiente llamáu la "República Irlandesa" y proclamaron que los líderes de la rebelión sirviríen como "Gobiernu Provisional de la República Irlandesa" hasta que se volviera posible escoyer un parllamentu nacional. El Llevantamientu de Pascua foi de curtia duración, principalmente llindáu a Dublín y, na so dómina, tuvo poco sofitu del públicu Irlandés polo xeneral.
Los líderes del Llevantamientu de Pascua proclamaren una república. La organización Sinn Féin d'Arthur Griffith, que favorecía l'establecimientu d'una forma de monarquía dual ente Irlanda y el Reinu Xuníu, nun participara nel Llevantamientu. En 1917, Sinn Féin de Griffith y los republicanos baxu Éamon de Valera, xuntar pa formar un nuevu Partíu Sinn Féin. Un compromisu foi algamáu na Ard Fheis (conferencia del partíu) de 1917, onde s'alcordó que'l partíu buscaría l'establecimientu d'una república independiente nel curtiu plazu, hasta qu'a la xente irlandés diérase-y la oportunidá de decidir la forma de gobiernu que prefirieren. Ésti alcuerdu taba suxetu a la condición de que si'l pueblu escoyía la monarquía, nengún miembru de la casa real Británica sería convidáu a sirvir de monarca.
Na eleición xeneral irlandesa de 1918, los candidatos radicales del partíu Sinn Féin, incluyendo munchos que participaren na rebelión de 1916, defendieron un manifiestu que comprometía al partíu a boicotiar el Parllamentu del Reinu Xuníu y a unilateralmente establecer una nueva asamblea irlandesa en Dublín. Los candidatos de Sinn Féin ganaron una gran mayoría de curules, munchos ensin competencia, y en xineru de 1919 axuntar en Mansion House en Dublín pa la primer xunta del Dáil Éireann. Nesta xunta'l Dáil adoptó la Declaración Irlandesa d'Independencia. Por cuenta de la Proclamación de Pascua adoptada yá en 1916, el Dáil retrospecticamente ratificó l'establecimientu de la República Irlandesa.
El mesmu día que la Declaración d'Independencia foi publicada, dos miembros de la Real Policía Irlandesa escoltando un cargamentu de gelignita fueron asesinaos en Soloheadbeg, Tipperary, por miembros de los Voluntarios Irlandeses. Ésti incidente nun fuera ordenáu pol Dáil pero'l cursu de los fechos llevó al Dáil a reconocer a los Voluntarios como l'exércitu de la República Irlandesa. Asina, l'incidente en Soloheadbeg convirtióse l'incidente que dio pie a la Guerra Anglo-Irlandesa ente la República Irlandés y Gran Bretaña.
La decisión d'establecer una república en 1919, en cuenta de cualesquier otra forma de gobiernu, foi significativa porque respondía a un total refugo de toa rellación constitucional con Gran Bretaña, y ponía al partíu contra cualquier compromisu que pudiera perxudicar l'autogobiernu inicial so la Llei de Gobiernu Llocal o la continua membresía al Imperiu Británicu. La volátil cuestión de los Unionistes del nordés, habiendo indicáu qu'ellos nun participaríen en cualquier forma de república, foi dexada ensin resolver y los seis condaos del nordés permanecieron parte del Reinu Xuníu sol Acta de Gobiernu d'Irlanda, 1920 y dempués nel Tratáu Anglo-Irlandés.
Instituciones de gobiernu La institución central de la república foi'l Dáil Éireann, que se configuró como un parllamentu unicameral. Ente que el Primer Dáil consistió de miembros electos en 1918, dos eleiciones xenerales conducíes pol gobiernu Británicu n'Irlanda fueron tamién trataes polos nacionalistes como eleiciones pal Dáil. El Segundu Dáil consistió en miembros escoyíos nes eleiciones de 1921 pal Parllamentu d'Irlanda del Norte y l'envernada Parllamentu d'Irlanda del Sur; el Tercer Dáil foi eleutu en 1922 como'l "parllamentu provisional" de "Irlanda del Sur", como foi provistu pol Tratáu Anglo-Irlandés.
Na so primer xunta'l Dáil adoptó una constitución curtio y provisional conocida como la Constitución del Dáil. Ésta envestía d'autoridá executiva a un gabinete llamáu'l "Aireacht" o "Ministros". El Aireacht yera cuestionable pol Dáil (que tamién escoyó al so xefe), conocíu primero como'l "Príomh Aire", lliteralmente primer ministru. Más tarde el títulu Presidente del Dáil Éireann (n'español) tamién s'usó pal mesmu puestu, especialmente mientres la xira del Presidente de Valera polos Estaos Xuníos.
Primeramente, por cuenta de la división ente republicanos y monarquistas, la República Irlandesa nun tenía un xefe d'estáu esplícitu. N'agostu de 1921, de Valera, postulándose pa re-eleición como Presidente de Dáil Éireann, fixo que'l Dáil renombrara al puestu como "Presidente de la República", asina qu'él sería referíu como xefe d'estáu.
El brazu militar de la República Irlandesa yeren los Voluntarios Irlandeses quien, pocu dempués del entamu de la Guerra d'Independencia, fueron renomaos como'l "Exércitu Republicanu Irlandés" pa reflexar el so estatus d'exércitu nacional de la declarada república. A pesar de tar teóricamente so les órdenes del Ministru del Dáil, na práutica delles columnes individuales del IRA esfrutaron d'un altu nivel d'autonomía.
El brazu xudicial de la República Irlandesa consistió nuna rede de Cortes del Dáil alministrada por oficiales del IRA, quien de primeres operaron en paralelu col sistema xudicial Británicu, y gradualmente abandonar mientres la opinión pública volver contra los Británicos. Estos fueron establecíos de primeres en xunu de 1919.
El cumplimientu de lleis y decretos de les Cortes del Dáil taben al cargu de la Policía Republicana Irlandesa.
Reconocencia Los esfuercios del Presidente de Valera nos Estaos Xuníos, y del "embaxador" de la república na Conferencia de Paz de París, Seán T. O'Kelly, pa ganar reconocencia internacional fallaron. O'Kelly yá estableciera la "embaxada" de la República en París n'abril de 1919, y el Dr. Patrick MacCartan instaló una en Washington DC coles mesmes. A pesar de l'amplia promoción por importantes Irlandeses-Americanos, el Presidente Woodrow Wilson negar a llevar el casu Irlandés a la conferencia. La única reconocencia estranxera ganáu pola República Irlandesa asocedió cuando la República Socialista Federativa Soviética de Rusia, baxu Vladimir Lenin, llogró dineru del Ministru de Finances de Michael Collins y pagar de regresu con xoyes de la corona Zarista. Ésti foi un pequeñu impulsu escontra una postura más socialista del movimientu republicanu.
La República Irlandesa nun foi reconocida pol Gobiernu Británicu. En 1921 y acordies coles demandes Unionistes del Ulster el gobiernu Británicu pasó una Acta de partición d'Irlanda en dos rexones, llamaes 'Irlanda del Sur' y Irlanda del Norte (el Acta de Gobiernu d'Irlanda, 1920), colos sos propios parllamentos que s'axuntaron en xunu. Los Nacionalistes negar a reconocer l'autoridá de los Británicos pa faer esto.
Cuando, n'avientu de 1921, la república unvió representantes a axustar una tregua col gobiernu de David Lloyd George el Dáil los comisionó como "unviaos plenipotenciarios", actuando so l'autoridá del Presidente de la República. Sicasí Lloyd George negar a considerar les negociaciones como conversaciones ente dos estaos soberanos, sinón con delegaos que representaben al pueblu Irlandés. Entá más, cuando'l Tratáu Anglo-Irlandés foi concluyíu'l gobiernu Británicu aportunó en que fuera unviáu a la Cámara de los Comunes d'Irlanda del Sur pa ratificación irlandesa, en cuenta de al Dáil. Anque esto foi en parte una midida pa salvar la reputación del Reinu Xuníu, tamién foi al fechu de que nun sería reconocíu poles lleis britániques a menos de que tuviera ratificáu por una institución reconocida pol Reinu Xuníu.
Finalmente, nel periodu transicional llevando al establecimientu del Estáu Llibre Irlandés, Gran Bretaña tresfirió'l gobiernu sobre Irlanda del Sur a un órganu llamáu'l 'Gobierno Provisional', en cuenta de al Ministeriu de la República Irlandesa. Otra vegada, esto foi diseñáu pa salvar la reputación Británica y nun faía diferencies práutiques, pos los cuerpos yeren unu y el mesmu.
Disolución left|thumb|El Tratáu Anglo-Irlandés. Aprobando'l Tratáu Anglo-Irlandés n'avientu de 1921 y la Constitución del Estáu llibre Irlandés n'ochobre de 1922 el Dáil temporalmente aportó a la disolución de la República Irlandesa y el so reemplazu col sistema de monarquía constitucional del Estáu Llibre Irlandés.