Sinkiang, oficialmente Rexón Autónoma Uigur de Sinkiang (n'uigur شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى, chinu 新疆维吾尔自治区, pinyin: Xīnjiāng) ye una de les cinco rexones autónomes que, xunto colos ventidós provincies, cuatro conceyos y dos rexones alministratives especiales, conformen la República Popular China (les rexones autónomes carauterizar por tar acomuñaes a grupos étnicos minoritarios). La so capital ye Urumchi. Concedióse-y la categoría de rexón autónoma'l 1 d'ochobre de 1955.
El topónimu mandarín Xinjiang y el so equivalente manchú Ice Jecen signifiquen lliteralmente "Nueva Frontera", nome dau a la rexón mientres la dinastía Qing, y consideráu sinocéntrico por munchos partidarios de la so independencia, que prefieren usar nomes históricos o étnicos como Turquestán chinu, Turquestán Oriental o Uiguristán.
Historia
La llucha ente los Xiongnu y la China Han A empiezos de la dinastía Han (206 e. C. - 220 d. C.) la rexón dependía de los Xiongnu, un poderosu pueblu nómada aniciáu na actual Mongolia. Nel sieglu segundu antes de Cristu llegó a la zona Zhang Qian, unviáu d'Haber, lo que sería l'empiezu de delles décades d'enfrentamientos colos xiongnu pol dominiu de la rexón que terminaron cola victoria d'Haber. Nel añu 60 e. C. establecieron el Protectoráu de les Rexones Occidentales (西域都護府) en Wulei (烏壘; cerca de l'actual Luntai) pa supervisar tola rexón hasta Pamir.
Mientres la usurpación de Wang Mang en China, los estaos dependientes del Protectoráu remontáronse y volvieron so dominación xiongnu nel añu 13 d. C. Mientres el siguiente sieglu, los Han unviaron delles espediciones a la rexón, restableciendo'l Protectoráu mientres los periodos 74-76 d. C., 91-107 d. C. y dende el 123 d. C. d'equí p'arriba. Tres la cayida de la dinastía Han (220 d. C.), el protectoráu caltener so la dinastía Wei y la dinastía Jin Occidental.
Una socesión de pueblos La dinastía Jin Occidental venció ante les socesives folaes invasores de los nómades del norte a empiezos del sieglu IV. Los siguientes reinos que gobernaron el noroeste de China, Liang Anteriores, Qin Anteriores, Liang Posteriores y Liang Occidentales, intentaron caltener el Protectoráu con distintu ésitu. Tres la reunificación final del norte de China so la dinastía Wei del Norte, el Protectoráu tomaba'l terciu suroriental de l'actual Sinkiang. Estaos llocales como Shule, Yutian, Guizi y Qiemo controlaben la metá occidental, ente que la zona central alredor de Turpan taba controlada polos Gaochang, descendientes de los Liang Nortizos qu'un día gobernaren parte de lo qu'agora ye la provincia de Gansu.
L'Imperiu turcu A finales del sieglu V los Tuyuhun y los Rouran empezaron a invadir la rexón y a faer valir el so poder nes zones sur y norte de Sinkiang, respeutivamente, y el Protectoráu chinu sumió una vegada más. Nel sieglu VI, los turcos empezaron a apaecer na rexón d'Altái como vasallos de los Rouran, a los qu'un sieglu dempués ganaríen, estableciendo un vastu imperiu que s'estendía pola mayor parte d'Asia Central, más allá del mar d'Aral pel oeste y del llagu Baikal pel este. En 583 d. C. l'Imperiu turcu estremar en dos metaes, la occidental y l'oriental, quedando Sinkiang na metá occidental. En 609 d. C., so la dinastía Sui, China venció a los Tuyuhun, tomando'l control de la zona suroriental de Sinkiang.
La dinastía Tang y los kanatos thumb|230px|Llagu Tianchi La dinastía Tang, establecida en 618, foi una de les más espansionistes de la historia china. A partir del añu 620 unvió una serie d'espediciones contra los turcos, forzando la rindición de los turcos occidentales en 657. Sinkiang foi puestu sol Protectoráu Anxi (安西都護府; "Protectoráu Pacificador del Oeste"). El Protectoráu nun sobrevivió al tornar de la dinastía nel sieglu VIII. Mientres la devastadora Rebelión Anshi, Tíbet invadió la China Tang por un ampliu frente que tomaba dende Sinkiang a Yunnan, escalando la capital en 763 y tomando control del Sinkiang Meridional a la fin de la centuria. Coles mesmes, el kanatu uigur tomó control del Sinkiang Septentrional, como tamién d'una gran parte del Asia Central, incluyendo Mongolia.
Tanto'l Tíbet como'l kanatu uigur tornaron a mediaos del sieglu IX, entrando la zona nuna era de fragmentación. El kanato Kara-Khanid controlaba'l Sinkiang Occidental mientres los sieglos X y XI ente que cañes de los uigures establecer nel Sinkiang central nesa mesma dómina. En 1132, lo que quedaba del Imperiu Khitan de Manchuria entró en Sinkiang fuxendo de los violentos ataques de los Jurchen. Establecieron un réxime nel exiliu, el kanato Kara-Khitan, qu'unificó l'actual Sinkiang mientres un sieglu.
La llegada de los mongoles L'Imperiu mongol de Gengis Kan conquistó Kara-Khitan en 1218. Tres la desintegración del Imperiu, Sinkiang foi gobernáu pol Kanato de Chagatai, unu de los estaos socesores del Imperiu. Nel sieglu XV el Kanato de Chagatai se desintegró nos estaos de Gulja, Yarkand y Turfán. Nel sieglu XVII los dzungar (oiratos, calmucos) establecieron un imperiu sobre gran parte de la rexón. Los calmucos controlaben una vasta rexón conocida n'Occidente como Gran Tartaria del Imperiu calmuco, que s'estendía dende la Gran Muralla china hasta'l ríu Don y dende el Himalaya hasta Siberia.
L'Imperiu manchú L'Imperiu Qing, establecíu polos manchúes, tomó control sobre'l Sinjiang Oriental tres la derrota de los dzungar en 1697. En 1755, l'Imperiu manchú atacó Gulja y prindó al kan de los dzungar. En 1759, una rebelión al sur de los montes Tian foi encalorada y encimentó el poder manchú sobre Sinkiang. Los manchúes establecieron el cuartel xeneral de la zona en Gulja.
A mediaos del sieglu XIX, l'Imperiu rusu empezó a invadir la China Qing pola so frontera norte. En 1864 la mayor parte del Sinkiang noroccidental, hasta'l llagu Baljash, foi vencida al Imperiu rusu pol Tratáu de Tacheng. Esta zona constitúi anguaño parte de Kazakstán, Kirguistán y Taxiquistán. Esi mesmu añu les rebeliones asoceder por tou Sinkiang, incluyendo Kucha, Khotan, Kasghar, Turpan y otres zones. Na primavera de 1865, Yakub Beg, señor del vecín kanato de Kokand, entró en Sinkiang vía Kashgar y conquistó casi tola provincia mientres los siguientes seis años. En 1871, Rusia facer col valle del ríu Ili, incluyendo Gulja. Daquella, China caltenía namái unos pocos baluartes, incluyendo Tacheng.
El gobiernu de Yaqub Beg duró hasta que'l Xeneral Zuo Zongtang (tamién conocíu como Xeneral Tso) reconquistó la rexón ente 1875 y 1877 pa los Qing, qu'en 1881 recuperaron la rexón de Gulja. En 1884 establecióse Sinkiang ("Nueva Frontera") como provincia dientro del sistema políticu chinu.
Dempués de la dinastía Qing Nel 1912 remató la dinastía Qing y proclamóse la República de la China, que foi reconocida en Xinjiang. El señor de la guerra Yang Zengxin foi nomáu gobernador de la provincia pol Guomindang. Encaloró les revueltes de Aksu y del khan de Kashgar. Dempués d'esto, caltener so control, calteniéndola aisllada del restu de la China y de la Xunión Soviética hasta'l so asesinatu nel 1928.
Dempués, el gobiernu quedó en manes de Jin Shuren, quien aplicó polítiques en favor de los chinos y en contra de los musulmanes, aumentando les tensiones ente estos. Tamién anexonó l'oasis de Komul (Hami), qu'hasta entós yera'l postreru khan autónomu d'Asia Central. Unviáronse munchos funcionarios y refuxaos chinos a la zona, creando un gran baturiciu que favoreció l'españíu de la revuelta de los uigures el 1931 contra Jin Shuren, liderara por Yulbars Khan y el señor de la guerra hui Ma Zhongying.
Otros grupos de uigures y pueblos turcos alzar en contra del control chinu influyíos por sentimientos pan-islamista y pan-turanistes. Sicasí, los rebeldes taben estremaos y nun hubo nengún movimientu unificáu hasta'l 1933, cuando se produció l'Incidente del 12 d'abril”. D'esta manera, consolidóse la rebelión musulmana y formóse el Gobiernu Islámicu de Khotan, dirixíu polos líderes relixosos y políticos llocales que s'oponíen tantu de la influencia soviética como la china. Cola ayuda de Ma Zhongying, los rebeldes uigurs consigueron controlar el terciu del sur del país y proclamóse Kasgar la Primer República islámica del Turquestán Oriental.
Per otra parte, Sheng Shicai, un militar que lluchara con Chiang Kai-shek, xunto col soporte de trés mil manchúes qu'habíen estáu repatriaos polos soviéticos a Xinjiang, dio un golpe d'estáu y baltó a Jin Shuren. Como nuevu gobernador de la provincia, pidió ayuda a la Xunión Soviética pa faer grente al gobiernu de Ma Zhonging. Na so retirada, Ma intentó controlar el sur de Xinjiang, pero finalmente nel 1934 abolióse la República del Turquestán Oriental.
Pa caltener la provincia so control, aplicó polítiques asemeyaes a les de Yang Zengxin y caltuvo la influencia soviética nel norte de la provincia onde la influencia rusa yera bien fuerte. Sicasí, la oposición del réxime chinos y los movimientos independentistes siguieron clandestinamente. Mientres el so mandatu españó la revuelta conocida como la “Revuelta de los Trés Distritos”, faciendo referencia a los distritos de Yili, Tacheng y Asha (o Altái), liderada por uigures y cazacos influyíos por comunistes soviéticos y chinos. Foi espulsáu'l Guomindang de la ciudá de Chulja y proclamóse nel 1944 la segunda República del Turquestán Oriental. Pa caltener el control, les tropes del Guomindang retirar a Dihua (Urumqi) y empezóse una serie de negociaciones cola nueva República. El Guomindang declarábase altamente nacionalista y nomó un nuevu gobernador de la provincia, pero nun llegó a tener poder de facto a la parte de los trés distritos.
El 1949, cuando'l Partíu Comunista Chinu ganó la guerra civil contra'l Guomindang, la provincia acabó sol poder del gobiernu comunista nel que se conoz como “lliberación pacífica del Xinjiang”. La provincia rindir del Exércitu Popular de Lliberación y la República del Turquestán Oriental cayó en manes de l'alministración comunista. Ocho líderes de la República fueron convidaos a Beixín pa empecipiar unes negociaciones, pero supuestamente'l so avión estrellóse de camín a la capital. Dempués d'esti fechu, eslleióse la república ya incorporóse l'exércitu del Turquestán Orietal al Exércitu Popular de Lliberación.
La historiografía oficial considera la República del Turquestán Oriental como un pasu previu a la lliberación pacífica”, yá que se lluchó contra les fuercies del Guomindang. Sicasí, el pueblu uigur entá güei recordar como un periodu d'independencia qu'amena sentimientos anti-han y consideren la entrada del Exércitu Popular de Lliberación como una invasión. La bandera de la República ye güei día un símbolu d'independencia y nacionalismu musulmano.
República Popular de la China Cuando'l PCCh perdió'l control de la provincia nel 1950, llevar a cabo mesura en contra de los contrarrevolucionarios y aplicóse la reforma agraria. Se confiscó y se redistribuyó los wafq (les tierres que pertenecíen a les mezquites). Tamién se promovió la migración han a la zona. D'esta manera, el PCCh pretendía romper cola estructura social, política y relixosa de la zona pa consolidar el comunismu y el dominiu de la República Popular de la China nel Xinjiang. Pa consiguilo, creóse Xinjiang Military District (XKMD), un gobiernu autoritario y militar formáu por han. Tamién s'implementó Xinjiang Production and Construction Corps (XPPC), una alministración paramilitar que tenía'l control del desenvolvimientu de la economía y de les infraestructures. Amás, el Partíu comunista tuvo cura de qu'en Xinjiang nun hubiera rellaciones de proximidá cola Xunión Soviética, nin que tuviera nenguna influencia sobre la zona. Una vegada declaróse la Rexón Autónoma del Xinjiang Uigur” nel 1955, el gobiernu de Beixín impulsó la economía, la política y la integración social de la rexón col restu del país. Ente 1956 y 1976, el Partíu comunista promovió una serie de polítiques étniques nacionalistes pa incluyir les minoríes étniques musulmanes dientro de la nación comunista.