Lausana (en francés y alemán, Lausanne [loˈzan], n'italianu y romanche Losanna) ye una ciudá y comuña de Suiza, capital del cantón de Vaud y del distritu de Lausana. Asitiar a veres del llagu Lemán, frente a la ciudá francesa d'Évian-les-Bains.
Lausana ye la cuarta ciudá más poblada de Suiza tres Zúrich, Xinebra y Basilea. En Romandía ye la segunda ciudá dempués de Xinebra. La ciudá ye conocida como la Capital Olímpica, yá que ye sede del Comité Olímpicu Internacional, amás del tamién deportivu Muséu Olímpicu. A finales de 2014, Lausana cuntaba con 133 521 habitantes, sumando un total de 426 067 habitantes nel so área metropolitana.
Etimoloxía El nome de la ciudá vien de l'apelación recibida por ésta na dómina romana hasta la Edá Media na zona que güei ocupa'l barriu Vidy y que yera llamada Lousonna.Diccionariu históricu de Suiza La ciudá tamién recibió los nomes de Lousonnensium (sieglu II D.C), lacu Lausonio (escontra 280), civitas Lausanna (escontra 400) y Losanna (escontra 990). Nes demás llingües nacionales de Suiza, la ciudá ye llamada Lausanne n'alemán (enantes Losannen) y Losanna n'italianu y romanche.
Xeografía Lausana ta asitiada sobre una rimada que baxa dende les llombes de la pandu suizu hasta la ribera norte del llagu Lemán. La ciudá ye travesada por cuatro ríos: Flon, Louve, Vuachère y Riolet. Los dos primeros atópense güei soterraos y xúntense so tierra nel centru de la ciudá pa desaguar nel llagu.
El centru de la capital valdense atópase construyíu sobre tres colina: Citar (ciudá), el Bourg (burgu) y Saint-Laurent (San Llorienzo), coneutaes ente sigo por delles pontes, tales como'l Grand Pont (Gran Ponte), la ponte de Bessières (sol cual foi construyíu una ponte pal Metro de Lausana) y la ponte Chauderon. La ciudá estiende sobre un desnivel de más de 500 metros, dende'l puertu de Ouchy a 374 msnm al Xalé-à-Gobet a 873 msnm, pasando pel centru de la ciudá (495 msnm), el aeródromu de Blécherette (600 msnm) y el monte de Sauvabelin (640 msnm).
La comuña cubre una superficie total de 41,37 km², que inclúin el sector sur del centru de la ciudá, un enclave al noroeste ente les comuñes de Cheseaux-sur-Lausanne y Romanel-sur-Lausanne, según la parte nororiental qu'arrodia la comuña d'Epalinges. La parte principal estender ente'l ríu Vuachère (al este), la Chamberonne (al oeste) y el cantu del llagu Lemán al sur. Dende'l cantu del llagu la ciudá paez estendese escontra'l norte en terraces.
La superficie del conceyu tien distintos usos: el 42,9 % ye d'área urbanizada, 39,6 % montes y zones verdes, 17,3 % de campos y 0,2 % de zones improductives. Lausana ensin el so exclave llinda al norte coles comuñes de Romanel-sur-Lausanne, Le Mont-sur-Lausanne, Epalinges, Cugy, Bretigny-sur-Morrens, Bottens y Froideville, al nordeste con Montpreveyres, al este con Savigny y Pully, al sur con Évian-les-Bains (FR-74), Maxilly-sur-Léman (FR-74), Lugrin (FR-74) y Neuvecelle (FR-74), y al oeste con Saint-Sulpice, Chavannes-près-Renens, Renens, Prilly y Crissier. Gracies al so enclave la ciudá llinda amás coles comuñes de Cheseaux-sur-Lausanne, Ecublens, Jouxtens-Mézery y Morrens.
Historia La ciudá de Lausana ta habitada dende'l sieglu IV e. C. Los romanos construyeron nel llugar d'una aldega celta pela redolada del sector de Vidy, un campamentu militar, al cual llamaron Lousanna. A partir del sieglu I desenvolvióse sobre la plaza de los barcos mercantes sobre'l llagu Lemán formando un vicus galu-romanu. Este algamó una talla d'unos 1,2 km de llongura por 250 metros d'anchu y foi'l mayor vicus sobre territoriu suizu. Mientres el sieglu III la llocalidá foi socatrada polos alamanes y bien posiblemente destruyida nel 260.
Yá nel sieglu III desenvolvióse un abellugu o asentamientu artesanal sobre la llomba na que güei s'atopa la catedral. El nome del asentamientu romanu foi aplicáu tamién a la nueva llocalidá. Nel sieglu VI construyóse la primer ilesia sobre la mesma llomba, la ilesia foi dedicada a Santiso. Na segunda metá del sieglu VI, l'obispu San Mario de Avenches tresllada la so sede d'Avenches a Lausana, y funda asina'l Obispáu de Lausana.
Lo qu'hasta entós yera inda una pequeña aldega perteneció ente 888 y 1032 al reinu d'Alta Borgoña. Mientres el sieglu XI Lausana convertir nun pequeñu centru políticu, económicu y relixosu. La ciudá foi'l centru de la señoría del obispáu. Nos sieglos XII y XIII la ciudá vivió una dómina de gran apoxéu.
250px|right|thumb|Catedral de Lausana La burguesía de Lausana, que lluchara polos sos primeros derechos políticos en 1234, recibió nos sieglos siguientes el sofitu de los Duques de Saboya contra la señoría del Obispáu. En 1476 la ciudá foi invadida poles tropes burgundas de Carlos el Temerariu y tres la batalla de Grandson escalada polos confederaos. El 6 de xunetu de 1481, la Cité y la Ciudá baxa funden tres desenvolvese independientemente la una de la otra. En 1525 la ciudá fai alcuerdos de comburguesía coles ciudaes de Friburgu y Berna.
Otru capítulu de la historia de la ciudá empieza en 1536 tres la invasión bernesa del territoriu valdense. Los habitantes de la ciudá vieron de bon güeyu la introducción de la Reforma, y l'entós obispu Sebastián de Montfaucon tuvo qu'abelugase en Saboya. Por cuenta de esto la ciudá perdió la sede del obispáu (dende 1613 en Friburgu). Por cuenta de la sumisión del pueblu valdense al dominiu bernés, que degradó a los ciudadanos de la rexón y convirtió a Lausana nuna ciudá provincial; hubo delles revueltes contra la opresión bernesa.
En 1536 los berneses converten a Lausana nuna bailía, un pocu más grande que l'actual distritu de Lausana. Esta estendíase dende'l ríu Venoge a lo llargo de la ribera del llagu Lemán escontra l'este hasta la ciudá de Vevey, y escontra el norte llegaba hasta la rexón de la Broye.
Tres la cayida del Antiguu Réxime gracies a la revolución valdense en 1798, Lausana foi declarada capital del acabante crear cantón del Lemán, que esistió solo mientres la República Helvética hasta 1803, pa convertise depués nel cantón de Vaud tres la entrada a valir del Acta de Mediación. Dende entós la ciudá creció bastante y en 1900 la zona urbana yá llegara hasta les fronteres de la ciudá, polo que se propunxeron dellos proyeutos de fusión coles comuñes aledañas (Renens, Prilly y Epalinges), anque toos refugaos poles comuñes implicaes. Nel Castiellu de Ouchy roblóse'l 24 de xunetu de 1923 el Tratáu de Lausana, que definía les fronteres de la Turquía moderna de resultes de la partición del Imperiu otomanu. De xunu a xunetu de 1932 celebróse la Conferencia de Lausana.
Economía Lausana ye, xunto con Xinebra, el mayor centru alministrativu y económicu de la Suiza occidental. Cerca del 83% de la población activa trabaya nel sector de los servicios, el sector secundariu ocupa al 17%, ente que menos del 1% trabaya nel sector primariu.
Hasta principios del sieglu XX había delles terraces vinícoles y otres con diversos cultivos. Al urbanizase la ciudá, l'actividá agrícola sumió práuticamente. Nes partes altes de la Jorat entá esiste una pequeña industria ganadero y llechera. Gracies a la gran superficie forestal, la industria maderero xuega inda dalgún rol na economía llocal.
El sector industrial tuvo una gran importancia na primer parte del sieglu XX. Les zones industriales desenvolver a lo llargo de la llinia ferroviaria al oeste de la ciudá y nes cercaníes del llagu Lemán. Col aumentu de la necesidá de nueves zones industriales, delles industries treslladar a ciudaes vecines, como Renens, Crissier y Bussigny-près-Lausanne. Anguaño la industria de Lausana concéntrase primero de too na construcción, inxeniería, metal, alimentación, industria tabaquera, de precisión, electrónica, óptica, según la industria gráfico, d'imprenta y editorial.
El sector terciariu céntrase principalmente nel comerciu, turismu, alministración, banca y seguros, según el tresporte. Lausana ye sede de delles organizaciones nacionales ya internacionales y d'instituciones de les alministraciones cantonal, distrital y de la ciudá. Dende 1874 el Tribunal Penal Federal tien la so sede na ciudá.
Dalgunes de les empreses más importantes na ciudá son: AGEN Holding (salú), Compagnie financière Tradition (Comerciu d'aiciones fuera de la bolsa), Edipresse (medios de comunicación), EOS (enerxía), Golay-Buchel (xoyería), Landolt & Cie (alministración de fortunes), Publigroupe (Publicidá) y Vaudoise Assurances (seguros). Ente otres coses, los mayores emplegadores de la ciudá son: CHUV (Centru Hospitalariu Universitariu Valdense, 6500 emplegaos), la Ciudá de Lausana (4600 emplegaos), Escuela Politéunica Federal de Lausana (4000 emplegaos), Philip Morris International (2000 emplegaos), Universidá de Lausana (1600 emplegaos) y TL (Tresporte públicu de la rexón de Lausana, 1000 emplegaos).
Población PoblaciónAñu Habitantes 1798 8000 1813 13 000 1850 17 108 1900 46 732 1910 64 446 1930 75 915 1950 106 807 1960 126 328 1970 137 383 1980 127 349 1990 128 112 2000 124 914 Lausana tenía una población de 119 180 habitantes a finales de 2007. Otres 10 000 persones viven tamién na ciudá pero nun tán incluyíes na cifra oficial, yá que se trata de persones que tán domiciliadas de forma permanente n'otres comuñes suices o se trata de persones con un permisu de trabayu temporal. Ye por esta razón que les cifres publicaes pela ciudá difieren de les cifres oficiales (federales). P'agostu de 2008 la ciudá tenía 129.196 habitantes incluyíes les persones con doble casa y con permisu temporal.
La ciudá ye la quinta ciudá por población de Suiza. L'Aglomeración de Lausana tien unos 317 000 habitantes y fai parte de la llamada Rexón Metropolitana Xinebra-Lausana, que cunta con una población de cerca 1,2 millones de persones. Lingüísticamente, el 78,8 % de la población ye de llingua materna francesa, el 4,3 % alemana y el 4 % italiana (en 2000). El porcentaxe d'estranxeros ye del 36,2 %. Dalgunos de los mayores grupos d'estranxeros son los italianos, españoles y portugueses.
La población de Lausana xubió fuertemente dende finales del sieglu XIX hasta más o menos 1960. En 1946 pasóse la barrera de los 100 000 habitantes per primer vegada. L'apoxéu algamar nos años 1970 nos que la población algamó 137 000 persones. Por cuenta de la crisis de los 70, la población baxó por cuenta de que munchos estranxeros tuvieron que volver a los sos países. Dende entós la población tuvo estable alredor de los 128 000 habitantes.
Cultura Gracies a la so posición de cara al sol y a veres del llagu Lemán, la pintoresca ciudá vieya, los numberosos museos y les variaes manifestaciones culturales, Lausana ye una de les ciudaes más actives culturalmente en Suiza.
La ciudá tien trés grandes teatros: el Teatru de la Ciudá (Théâtre de la Ville), el Teatru Beaulieu y el Teatru Vidy-Lausana. Cuenta tamién con otros teatros y sales de conciertu, según la Cinemateca suiza. La ciudá tien amás un archivu de la ciudá, una biblioteca municipal, delles biblioteques públiques, la biblioteca cantonal, la biblioteca universitaria y otres temátiques.
Dende 1968 celébrase'l Festival de Citar que dende 1973 otorga'l Prix de Lausanne (concursu de baille). Tamién ta'l Concursu de Lausana pa nueves coreografíes, el Balet Béjart, conciertos de música clásica, jazz, rock y música popular.