Derechu penal ye la caña del Derechu Públicu que regula la potestá punitiva del Estáu, acomuñando a fechos, puramente determinaos pola llei, como presupuestu, una pena, midida de seguridá o correición de resultes.Ricardo Núñez
Cuando se fala de derechu penal utilízase'l términu con distintos significaos, acordies con lo que se deseye faer referencia; de tal manera, puede falase manera preliminar d'un Derechu penal sustantivu y, per otru llau, del Derechu penal axetivu o procesal penal.
El primeru d'ellos ta constituyíu polo que xeneralmente se conoz como códigu penal o lleis penales de fondu, que son les normes promulgaes pol Estáu, qu'establecen los delitos y les penes, ente que el derechu procesal penal ye'l conxuntu de normes destinaes a establecer la manera d'aplicación de les mesmes.
Definiciones
El Derechu penal ye'l saber xurídico qu'establez los principios pa la creación, interpretación y asina executar l'aplicación de les lleis penales (entá a los casos privaos); propón a los xueces un sistema orientador de les sos decisiones, que contién y amenorga el poder punitivo pa impulsar el progresu del Estáu constitucional de derechu.Eugenio Raúl Zaffaroni, Manual de Derechu Penal, Parte Xeneral, Ediar, 2005
Ente otres definiciones pueden citase les de dellos Doctrinarios, tales como:
Franz von Liszt: «Conxuntu de regles xurídiques establecíes pol Estáu, qu'acomuñen el crime como fechu, a la pena como llexítima consecuencia».
Ricardo Nuñez Muñoz: «La caña del Derechu que regula la potestá pública de castigar, estableciendo lo que ye punible y les sos consecuencies, y aplicar una sanción o una midida de seguridá a los autores d'infraiciones punibles».
Luis Jiménez de Asúa: «Conxuntu de normes y disposiciones xurídiques que regulen l'exerciciu del poder sancionador y preventivu del Estáu, estableciendo'l conceutu de delitu como presupuestu de l'aición estatal, según la responsabilidá del suxetu activu, y acomuñando a la infraición de la norma una pena finalista o una midida aseguradora».
Fontán Balestra: «Caña del ordenamientu xurídicu que contién les normes impuestes so amenaza de sanción».
Cándido Herrero: «Conxuntu de normes xurídiques establecíes pol Estáu, que definen les conductes delictives y les penes o midíes de seguridá qu'hai qu'aplicar a les sos infractores».
Zaffaroni: «Conxuntu de lleis que traducen normes tuitivas de bienes xurídicos y que precisen el so algame, que la so violación llamar delitu ya importa una coerción xurídica particularmente grave, que procura evitar nueves violaciones nel derechu».
...
El Derechu penal nun s'amenorga al llistáu de les conductes consideraes delitos y la pena qu'a cada unu correspuende, sinón que fundamentalmente la so misión ye protexer a la sociedá. Esto llograríase al traviés de midíes que per un sitiu lleven a la separación del delincuente peligrosu pol tiempu necesariu, al par que se reincorpora al mediu social a aquellos que nun lo son por aciu el tratamientu fayadizu en cada casu pa llograr esta finalidá. Con éses el Derechu penal puede definise como'l conxuntu de normes, pertenecientes al ordenamientu xurídicu de determináu estáu, que la so finalidá primordial ye regular conductes punibles, consideraes como delitos, cola aplicación d'una pena.
Fontes
La fonte del Derechu ye aquello d'onde'l mesmu emana, ónde y cómo se produz la norma xurídica. Entós, la única fonte del Derechu penal nos sistemes nos que impera el principiu de llegalidá ye la Llei, de la cual emana el poder pa la construcción de les demás normes y la so respeutiva aplicación, poro, solo esta pue ser la creadora y fonte direuta del Derechu penal.
Costume: el costume nun ye fonte del Derechu penal —nin na so aguada positiva nin como desuetudo— nos sistemes penales denominaos continentales, esto ye, naquellos nos que impera el principiu de llegalidá, anque pueda selo d'otres cañes del derechu.
Otra cosa asocede nos sistemes penales del Derechu anglosaxón —o na Corte Penal Internacional—. Pa estos sistemes penales el "antecedente xudicial" ye fonte de derechu, anque son cada vez más, por razones de seguridá xurídica, los estaos qu'adopten el modelu del "sistema maestru" o codificación. Inglaterra, que precisaba un Derechu en constante evolución por ser un país marítimu y nun poder esperar la creación de lleis p'afaeles al so comerciu, adoptó'l costume como fonte del Derechu; en Derechu penal, sicasí, el costume nun puede operar como creadora de delitos y penes.
A pesar de lo enantes dicho, dellos autores almiten la adecuación social como causa d'esclusión de la tipicidad. Según esti argumentu afírmase qu'en determinaos casos, una conducta que paeciera típica, sicasí, por fuercia de l'actividá social considerar "atípica" o dexada. Sicasí, otros autores asítiense francamente en contra, por entender qu'almitir l'adecuación social ye aceptar la desuetudo como fonte del derechu (DE LA CUESTA AGUADO). El casu típicu que pretende dexase con base na adecuación social ye'l de los pequeños regalos a los funcionarios, conductes qu'entren de llenu en delitos de corrupción, conductes pergraves inclusive nes sos más leves manifestaciones qu'afecten a les mesmes bases del sistema social y convertir n'inxustu.
Xurisprudencia: Fonte clásica nel derechu anglosaxón (Common law). La xurisprudencia ye la reiteración de decisiones sobre un mesmu asuntu de forma similar, nun ye una sola decisión, tien que ver con una actividá plural de decisiones que consoliden un enclín pa la solución d'un casu. Non solo n'Estaos Xuníos o n'Inglaterra la xurisprudencia ye utilizada pa tomar de decisiones, sinón que tolos abogaos tienden a buscar precedentes jurisprudenciales porque son los que lu indiquen cómo interpreten los tribunales una determinada norma. Agora bien, nos sistemes penales continentales la xurisprudencia nun ye fonte de derechu, según tampoco lo ye l'analoxía.
Doctrina: Nun ye fonte del Derechu penal anque cumple importantes funciones de cara a la creación ya interpretación de la llei penal.
Principios xenerales del Derechu: Tampoco pueden ser consideraos fonte del Derechu penal, anque cumplen otres funciones al empobinar y llindar l'actividá llexislativa; la interpretación o l'aplicación de la llei penal.
Rellación con otres cañes del Derechu
Magar el Derechu ye un tou, nel cual ye imposible biforcar totalmente unes normes d'otres, por cuestiones didáctiques, pedagóxiques, y tamién práutiques a la de la so aplicación, estremar en distintes cañes. Con caúna d'elles el Derechu penal tien vinculaciones:
Derechu constitucional: La Constitución de cada Estáu ye la qu'afita les bases y les llendes a los que'l Derechu penal tendrá de suxetar (llimitaciones al ius puniendi), con principios como'l de presunción d'inocencia, debíu procesu, ente otros. Derechu civil: Munches de les nociones que s'utilicen nel Derechu penal provienen o son definíes nel derechu civil. Por que haya adulteriu, por casu, tien d'haber matrimoniu, y este ye un conceutu civil; o por qu'haya robu, tien d'haber propiedá. Derechu mercantil: Asocede lo mesmo que nel casu anterior. Podemos exemplificar col delitu d'estafa con cheque, pa lo cual ye necesariu tomar del derechu comercial el conceutu de cheque. Derechu alministrativu: Per una parte, el Derechu penal protexe l'actividá alministrativa sancionando les conductes qu'atenten contra'l so debíu funcionamientu; por otra, xeneralmente, el fechu de revistir l'autor del delitu autoridá alministrativa agrava la pena. Depués, l'exerciciu de la persecución penal, al tar al cargu d'órganos alministrativos, avera tamién a estos dos cañes del derechu. A lo último, cuando los órganos alministrativos imponen sanciones, entendióse que los principios y garantíes del Derechu penal son tamién aplicables nel exerciciu d'esta potestá, anque con matices.
Rellación con otres ciencies penales
El xurista Jiménez de Asúa clasificó les ciencies penales nes siguientes disciplines, tando encuadráu'l Derechu penal nes ciencies xurídicu-represives:
Ciencies penales filosófiques y históriques: Filosofía del Derechu Penal, Historia del Derechu Penal y Llexislación penal comparada.
Ciencies causal-esplicatives, qu'identificó cola Criminoloxía: Antropoloxía y Bioloxía criminal, Psicoloxía criminal, Socioloxía criminal y Penología.
Ciencies xurídicu-represives: Derechu penal, Derechu procesal penal, Derechu penitenciariu y Política criminal.
Ciencies de la pesquisa: Criminalística y Policía xudicial científica.
Ciencies auxiliares: Estadística criminal, Medicina llegal y Psiquiatría forense.
Evolución histórica
Cada sociedá, históricamente, creó —y crea— les sos propies normes penales, con traces y elementos carauterísticos según el bien xurídicu qu'en cada casu quiera protexese.
Tabú y vengación privada: nos tiempos primitivos nun esistía un Derechu penal estructurado, sinón qu'había toa una serie de prohibiciones basaes en conceutos máxicos y relixosos, que la so violación traía consecuencies non solo pal ofensor sinón tamién pa tolos miembros de la so familia, cla o tribu.
Cuando se responsabilizaba a daquién pola violación d'una d'estes prohibiciones (tabú), el ofensor quedaba a mercé de la víctima y los sos parientes, quien lo castigaben causándo-y a él y la so familia un mal mayor. Nun esistía rellación dalguna ente la ofiensa y la magnitú del castigu.
La Llei del Talión: les primeres llimitaciones a la vengación como métodu de castigu surden col Códigu d'Hammurabi, La Llei de les XII Tables y la Llei Mosaica, qu'intenten establecer una primera proporcionalidad ente'l dañu producíu y el castigu. Ye'l famosu "güeyu per güeyu, diente per diente".
Nos casos en que nun esistía dañu físicu, buscábase una forma de compensación física, de manera tal, por casu, que al autor d'un robu cortábase-y la mano.
A esta mesma dómina correspuende l'apaición de la denomada Composición, consistente nel reemplazu de la pena pol pagu d'una suma dineraria, per mediu de la cual la víctima arrenunciaba a la vengación.
Na actualidá ta introduciéndose la remisión de la pena en cuenta de servicios a la comunidá.
Derechu romanu
L'estensu periodu que toma lo que davezu denominamos Derechu romanu pue ser básicamente estremáu en dómines, acorde al tipu de gobiernu que caúna d'elles tuvo. A partir de la Llei de les XII Tables estrémense los delitos públicos ("crímenes") de los delitos privaos ("delitos", en sentíu estrictu). Los primeros yeren escorríos polos representantes del Estáu n'interés d'este, en cuantes que los segundos yeren escorríos polos particulares nel so propiu interés. Ye de destacar que la llei de les XII tables nun establecía distinciones de clases sociales ante'l derechu.
Col correr del tiempu los delitos privaos pasen a ser escorríos pol Estáu y sometíos a pena pública.
Una de la peores penes yera la capitis deminutio maxima.
Mientres la dómina de la República, solo van quedando como delitos privaos los más leves. El Derechu penal romanu empieza a fundase nel interés del Estáu, reafitándose d'esta miente el so calter públicu.
Esta carauterística vese claramente na dómina del Imperiu. Los tribunales actuaben por delegación del emperador; el procedimientu estraordinariu convertir en xurisdicción ordinaria en razón de que l'ámbitu de los crímenes contra la maxestá del imperiu foise ampliando cada vez más. Col desenvolvimientu del periodu imperial nun se va tratar yá de tutelar públicamente intereses particulares, sinón de que toos van ser intereses públicos. La pena nesta etapa enfosca'l so amor .
Edá Media
thumb|Blatt 40vConstitutio Criminalis Bambergensis, 1507. La edá media: mientres la edá media sume'l Imperiu romanu, y con él la unidá xurídica d'Europa.
Les invasiones de los bárbaros traxeron costumes xurídicu-penales distintos, contrapuestes munches d'elles a los principios del derechu del Imperiu romanu.