thumb|300px|right|Poblaciones neollatines rumanes nos Balcanes actuales

La historia de Rumanía toma cinco milenios, dende les primeres cultures paleolítiques de la pre-Dacia antigua hasta l'actual República de Rumanía.

La Prehistoria thumb|"Los pensadores" de Hamangia, V mileniu e.C. Los oríxenes del poblamientu rumanu daten del periodu paleolíticu y siguieron amodo hasta'l neolíticu (hasta'l III mileniu e.C. ). Con ello dexaron numberoses realizaciones de la vida cotidiano y artístico en diverses cultures como Hamangia, Cucuteni Ariuşd y Boian Gumelniţa. Cola llegada de los pueblos indoeuropeos, estos habitaríen la península de los Balcanes y los valles del Danubiu dando lo meyor de les sos habilidaes de civilización mientres la Edá del Bronce colos tracios. Les primeres referencies históriques fueron de los geta-dacios, qu'asimilaríen la cultura d'otros pueblos como los celtes y griegos.

L'Antigüedá

La colonización griega La colonización griega empecipiar nel sieglu VII e.C. en tola franxa costera del mar Negru y del mar de Mármara. En menos de 50 años la mariña foi colonizáu d'un estremu a otru, sobre manera por Mileto (90 colonies). Na mariña rumana fueron fundaes Calatis y Tomis. Nos sieglos VI y V e.C. estes ciudaes espolletaron importando del Asia Menor, de Corinto y d'Atenes oxetos suntuarios destinaos a l'aristocracia del interior ya intercambiaos por ceberes y esclavos. Depués convirtiéronse en centros de producción artesanal pal mercáu traciu.

Tán atestiguaes l'enclín al luxu y la prosperidá de l'aristocracia de los getas del baxu Danubiu. Prosperidá desconocida polos dacios de Transilvania.

La helenización foi un socesu decisivu na historia de toles rexones riberanes del Ponto Euxino, a les que confirió una fisonomía cultural casi inalterada hasta l'antigüedá tardía.

La primer colonia milesia ye tamién la primer colonia griega de Dobruja, Istros o Istro (Histría o Hístros), nacida a mediaos del sieglu VII e.C. na desaguada del Danubiu, na mariña occidental del Ponto Euxino.

Nel sieglu VI e.C. , los colonos de Heraclea Póntica funden Calatis, l'actual Mangalia. A principios del sieglu V e.C. , los milesios funden Tomis, que va adquirir importancia na dómina romana.

Del sieglu IV e.C. hasta la dómina romana Pal sieglu IV e.C. , les noticies históriques sobre los antiguos rumanos (getas) son más frecuentes, al trate arreyaos en socesos de gran algame: La política espansionista de Filipo II de Macedonia. Les obres d'Alexandru Magnu, la disolución del so imperiu nos distintos reinos helenísticos. El fracasáu intentu d'anexón de Valaquia per parte de Lisímaco de Tracia.

De los sieglos III y II e.C. , les fontes históriques callen casi totalmente. Pero l'historiador llatín Pompeyo Trogo, diz que nesti periodu, creció'l poder de los dacios por obra del rei Lubostenes. Ye una noticia aisllada pero coincide cola resultáu de les investigaciones.

De finales del sieglu II e.C. , data la fortaleza de Costuşti, la primera n'orde cronolóxicu, d'una serie d'obres defensives pimpanes, estratéxicamente distribuyíes a lo llargo de l'aguada carpática.

Cola desapaición de los celtes de Transilvania, el centru del poder políticu de los tracios mover de los Balcanes y el baxu Danubiu a la rexón carpática, onde tien entamu'l procesu d'unificación de les tribus dacies, rematada pol rei Berebistas (o Burebista) na primer metá del sieglu I e.C.

Dómina romana thumb|150px|Ruines de Ulpia Traiana Sarmizegetusa, capital de la Dacia Romana. Escontra'l 70 e.C., Rumanía foi poblada polos dacios, que yeren diverses tribus procedentes de Tracia y moraben a la vera izquierda del ríu Danubiu. El primer rei foi Berebistas, quién gobernó hasta l'añu 44 e.C. pero darréu'l so reinu se desintegró. Al empecipiase'l sieglu II y dempués d'intermitentes guerres col Imperiu romanu, el rei Decébalo foi finalmente vencíu poles tropes imperiales del emperador Traxanu en 106, fechu históricu que foi rexistráu na columna d'esti postreru en Roma.

Cola dominación imperial, Rumanía tuvo les bases de la so cultura y llingua llatines, lo qu'estrema esti país de los sos vecinos que na so mayoría son d'ascendencia eslava (sacante los húngaros que son finu-ugrios). Pal 275, les tribus godes invadieron el territoriu y causaron la retirada alministrativa de los romanos.

La Edá Media Dempués de la retirada romana, el territoriu de l'actual Rumanía adelantrar a la edá medieval, siendo oxetu d'invasiones como les de los godos, hunos, ávaros, eslavos, maxares, y búlgaros. A pesar de les frecuentes guerres, la población romanizada caltuvo la llingua ya identidá llatina. La presencia de pallabres como "Dumnezeu" ("Dominus Deus"), "biserica" ("basilica") o "Pastie" ("Pascua") en rumanu suxer una primera cristianización nel idioma llatín. Dempués los protorumanos fueron influyíos pol patriarcáu bizantín y el búlgaru.

Nel sieglu XI, apoderaben los pechenegos y nel sieglu XII los cumanos, pero esistíen en tierres de l'actual Rumanía pequeños principaos con dueños rumanos. Darréu los mongoles de la Horda d'Oru invadieron el país (1237-1242). Depués los alemanes establecer en Transilvania, fundendo nella delles ciudaes. Hasta fines del sieglu XIII, los húngaros apoderar d'esta última rexón, y la nobleza rumana perdió gradualmente los sos derechos. thumb|left|120px|Esteban III de Moldavia Nel sieglu XIV formáronse los estaos rumanos de Valaquia y Moldavia, que van esistir hasta la so unión baxu Alexandru Ioan Cuza, en 1859.

Con ello punxeron les bases de los trés principaos que s'unificaríen alredor del sieglu XIX: Transilvania, Moldavia y Valaquia, quien non solo tuvieron qu'engardir contra'l reinu de Hungría (más tarde contra l'Imperiu de los Habsburgu), sinón tamién contra Polonia y l'Imperiu otomanu.

La llucha contra la dominación otomana thumb|Miguel el Valiente, frescu na catedral d'Alba Iulia|150px

A partir del sieglu XV, los moldavos y valacos tuvieron qu'engarrar insistentemente contra los turcos en defensa de la so llibertá y de la fe cristiana. Valaquia y Moldavia nunca fueron provincies del Imperiu Otomanu, anque los sos príncipes tuvieron que pagar tributu a los sultanes en repitíes ocasiones, pa caltener la so independencia. Hubo dellos periodos de llogros culturales y de completa independencia, como mientres el reináu de los voivodas Mircea I, Esteban III, Miguel el Valiente (consiguió la primer unión de los principaos de Transilvania, Valaquia y Moldavia, pero foi asesináu por órdenes de los austriacos un añu dempués) o Vlad Ţepeş (esti postreru, recordáu poles sos crueldaes, ye comúnmente consideráu como l'arquetipu que Bram Stoker usó nel so Drácula).

Sía comoquier l'alministración del país recayó primero nos voivodas, y, dempués, nel sieglu XVIII, nos Fanariotas (gobernantes griegos nomaos pol Sultán). Bien llueu tamién Austria non solo gobernaría en Transilvania sinón tamién s'introdució na engarradiella contra los turcos a lo llargo de los sieglos XVII y XVIII. Nicolae Mavrocordat, primer gobernador fanariota de los principaos del Danubiu.|thumb|left|120px

Escontra la independencia Cola espansión ya influencia del Imperiu rusu a partir de 1775, la Revolución francesa, les Guerres napoleóniques y la independencia de Grecia, yá Rumanía proclamaba tamién la so autodeterminación nacional con Tudor Vladimirescu, quién abolió l'alministración fanariota en favor del principáu. Depués sumóse la Guerra de Crimea col sofitu de Francia. Con ello apaeceríen traces d'una democracia burguesa a partir de 1860.

L'apaición de la monarquía constitucional tomó forma con Alexandru Ioan Cuza quien, en 1859, foi escoyíu príncipe de Moldavia y Valaquia, faciendo qu'estes impulsaren la unificación rumana en 1866, cuando estos países formaron el reinu de Rumanía. Con Carol I finalmente fíxose respetar la llibertá del reinu colos trataos de San Stefano y la Conferencia de Berlín, dambes en 1878.

Afitamientu del país Mientres s'abogaba pola independencia, Moldavia y Valaquia unificáronse non solo política sinón económica y socialmente como preludiu a la formación d'un namái país nel sieglu XIX. Escontra 1878 empecipióse la conquista de dos antigües provincies rumanes: Besarabia y Dobruja.

N'economía, les reformes de Cuza, y más tarde les de Carol I, xeneraron malestar y oposición ente les clases terratenientes pero non asina na burguesa, que precisaba impulsar la modernización y industrialización del país y la secularización de los bienes clericales. Coles mesmes, la vida política empezaba a democratizase alredor de los partíos lliberal y conservador.

Con al respective de Transilvania, antigua provincia rumana, la dominación austrohúngara acarretó serios problemes políticos y étnicos pol predominiu de los húngaros na economía de tipu terrateniente y la consecuente discriminación de los rumanos de la rexón.

La Primer Guerra Mundial

La "Gran Rumanía" tres la Primer Guerra Mundial, incorporando Transilvania, Besarabia y Bucovina y numberoses minoríes.|thumb|right A pesar del so alianza colos Imperios Centrales, al españar la Primer Guerra Mundial Rumanía declaróse neutral hasta 1916, estremáu'l poder ente'l monarca germanófilo y la clase política abrumadoramente partidaria de la Entente. Pero'l rei Carol I finó en 1914 y foi asocedíu pol so sobrín Fernandu I. Fernando robló un tratáu cola Triple Entente, que-y dexaría incluyir a Transilvania nel so reinu. Rumanía declaró la guerra al Imperiu austrohúngaru el 14 d'agostu de 1916, y, tres una efímera meyora en Transilvania, sufrió una dura derrota a manes de los búlgaros nel sur y de los exércitos combinaos d'Alemaña y Austria-Hungría nel oeste. Llueu Valaquia foi ocupada poles Potencies Centrales. Namái Moldavia pudo refugar los ataques alemanes en 1917 hasta que l'españíu de la revolución en Rusia debilitó la capacidá de resistencia rumana. Col consentimientu de los representantes de la Entente robló una paz (Tratáu de Bucarest (1918)) desfavorable colos Imperios Centrales cuando la resistencia nun pudo siguir na primavera de 1918. La puesta derrota d'estos, sicasí, dexó al país volver a entamar la llucha del llau vencedor hores antes de la proclamación del armisticiu'l 10 de payares de 1918. Los rumanos repunxeron la iniciativa, reconquistaron el país, yá ensin oposición de les potencies derrotaes ya inclusive ocuparon la provincia de Transilvania, habitada mayoritaritariamente por rumanos.

El 1 d'avientu de 1918, los rumanos de Transilvania y Banato, representaos por una Gran Asamblea Nacional, votaron a favor de la unificación con Rumanía na ciudá d'Alba Iulia. La unión foi reconocida internacionalmente al traviés de los trataos de Saint Germain-en-Laye y de Trianon. La unión de Besarabia con Rumanía foi decidida pol Sfatul Ţării («Conseyu del País») de Besarabia, el 27 de marzu de 1918, y lo mesmo pasó en Bucovina, completándose asina la formación de la «Gran Rumanía». Darréu'l país incorporar a la Sociedá de Naciones, el 28 de xunu de 1919.

El Periodu de Enteguerres

Carol II monarca mientres la década de 1930 y figura que marcó la mesma, debilitando'l sistema parllamentariu al empar que fomentó la industrialización del país.|thumb|left