San Antonio o Antón Abá foi un monxu cristianu, fundador del movimientu ermitañu. El rellatu de la so vida, tresmitíu principalmente pola obra de san Atanasio, presenta la figura d'un home que crez en santidá y convertir en modelu de piedad cristiana. Tamién figura nel Calendariu de Santos Luteranu. El rellatu de la so vida tien elementos históricos y otros de calter llexendariu; sábese qu'abandonó los sos bienes pa llevar una esistencia d'ermitañu y qu'atendía a delles comunidaes monacales n'Exiptu, permaneciendo ermitaña. Dizse qu'algamó los 105 años d'edá.
Historia
Antonio Abá nació nel pueblu de Comes, cerca de Heracleópolis Magna, nel Baxu Exiptu. Cúntase qu'alredor de los venti años d'edá vendió toles sos posesiones, apurrió'l dineru a los probes y retiróse a vivir a una comunidá local faciendo vida ascética, dormiendo nuna cueva sepulcral. Depués pasó munchos años ayudando a otros ermitaños a emponer la so vida espiritual nel desiertu. Más tarde foise internando muncho más nél, pa vivir n'absoluta soledá.
Acordies colos rellatos de san Atanasio y de san Jerónimo, popularizaos en La lleenda dorada del dominicu xenovés Santiago de la Voráxine nel sieglu XIII, Antonio foi reiteradamente tentáu pol demoniu nel desiertu. La tentación de san Antonio volvióse un tema favorita de la iconografía cristiana, representáu por numberosos pintores d'importancia. La so fama d'home santu y austeru atraxo a numberosos discípulos, a los qu'entamó nun grupu d'ermitaños xunto a Pispir y otru n'Arsínoe. Por ello, considérase-y el fundador de la tradición monacal cristiana. Sicasí, y pese al curiosu que'l so carisma exercía, nunca optó pola vida en comunidá y retiróse al monte Colzim, cerca del Mar Roxu, n'absoluta soledá. Abandonó'l so retiru en 311 pa visitar Alexandría y predicar contra'l arrianismu.
San Jerónimo, na so vida de Pablo l'ermitañu, un famosu decanu de los anacoretas de Tebaida, cunta qu'Antonio foi a visitalo n'el so edá madura y dirixir na vida monástica; el cuervu que, según la tradición, alimentaba diariamente a Pablo apurriéndo-y una fogaza de pan, dio la bienvenida a Antonio suministrando dos hogaza. A la muerte de Pablo, Antonio soterrar cola ayuda de dos lleones y otros animales; d'ende'l so patronatu sobre los sepultureros y los animales.
Cúntase tamién que nuna ocasión averóse-y una xavalina colos sos xabatos (que taben ciegos), n'actitú de súplica. Antonio curó la ceguera de los animales y dende entós la madre nun se dixebró d'él y defendiólu de cualquier alimaña que s'averara.
Reliquies y orde monástica Afírmase qu'Antonio vivió hasta los 105 años, y que dio orde de que los sos restos reposaren a la so muerte nuna tumba anónima. Sicasí, alredor de 561 les sos reliquies fueron llevaes a Alexandría, onde fueron veneraes hasta alredor del sieglu XII, cuando fueron treslladaes a Constantinopla. La Orde de los Caballeros del Hospital de San Antonio, conocíos como Hospitalarios, fundada por eses feches, poner so la so advocación. La iconografía reflexar, representando a san Antonio col hábitu negru de los Hospitalarios y la tau o la cruz exipcia que vieno ser el so emblema.
Tres la cayida de Constantinopla, les reliquies d'Antonio fueron llevaes a la provincia francesa del Delfinado, a una abadía qu'años dempués se fixo célebre sol nome de Saint-Antoine-en-Viennois. La devoción por esti santu llegó tamién a tierres valencianes, espublizada pol obispu de Tortosa a principios del sieglu XIV.Sobre les reliquies d'Antonio Abá Consultáu en mayu de 2016
La orde de los antonianos especializóse dende'l principiu na atención y curiáu d'enfermos con dolencies contaxoses: peste, llepra, sarna, enfermedaes venérees y sobre manera l'ergotismo, llamáu tamién fueu de san Antón o fueu sacro o culebruca. Establecer en dellos puntos del Camín de Santiago, pela rodiada de les ciudaes, onde atendíen a los pelegrinos afeutaos. L'hábitu de la orde ye una túnica de sayal con capuchón y lleven siempres una cruz en forma de tau, como la de los templarios. Mientres la Edá Media amás teníen el costume de dexar los sos gochos sueltos peles cais por que la xente alimentáralos. La so carne destinar a los hospitales o se vendía pa recaldar dineru pa l'atención de los enfermos.orde-de-san-antonio-abá Orde de San Antonio Abá Consultáu en mayu de 2016
Esistió otra antigua orde, llamada Orde de san Pablo y san Antonio Abá hasta los años 1940, de calter semianacorético (con semeyances propies de los cartuxos y los camaldulenses). Esta orde estremar ente los sos miembros, na que dalgunos s'integraron dientro del Carmelo Descalzu , en 1957, y los demás formaron la Congregación de Fossores de la Misericordia dedicada al cuidu de los campusantos.Hermanos Fosores. Artículu del periódicu El Mundo Consultáu en mayu de 2016
Iconografía
thumb|Les tentaciones de San Antonio, por El Bosco. Representar a san Antonio Abá como un vieyu col hábitu de la orde y con un gochu a los sos pies.
Munchos artistes tomaron esta tema pa les sos obres; unu de los trabayos pictóricos más conocíos ye'l Trípticu de les tentaciones de san Antonio, pintada por Hieronymus Bosch, calteníu en Lisboa. Tamién lo representó nun cuadru nel Muséu del Prado, Madrid.
En 1947, Diego Rivera pintó una obra tamién titulada Les tentaciones de San Antonio, al igual que Paul Cézanne y Jan Wellens de Cock, ente otros dellos artistes.
Tamién el famosu pintor español Salvador Dalí pintó un cuadru llamáu La tentación de San Antonio, que marcaba la so entrada a una nueva etapa de misticismu relixosu.
Festividaes
El so fiesta estableció'l 17 de xineru tres el treslláu de los sos reliquies al Delfinado. thumb|El pelotero de Arquillos dando un "alpargatazo". thumb|El pelotero de Arquillos a la chisba. En Arquillos (Xaén), el patrón ye san Antón. La viéspora de la festividá, el día 16 de xineru, y siguiendo una perantigua tradición, l'alcalde de Arquillos, postráu ante los pies del santu, fai la solemne promesa de que tola población va guardar ayunu y astinencia pa estima-y la so milagrosa intercesión na epidemia de cólera del añu 1885. Namái "el pelotero", xoya del folclor de la provincia jiennense, ye una figura carauterística d'esta fiesta que se dedica a danzar, correr y azotar selemente'l llombu de los participantes con un llátigu en que la so punta suspender una alpargata vieya, ta llibre de la penitencia. Esti personaxe, afatiáu con un folgosu pantalón blancu de llenzu y chaquetu afatáu con grueses borlas coloraes, representa al diañu que con tanta insistencia tentó al santu nel desiertu. Son carauterísticos d'estes feches los sabrosos Periconos de San Antón.
En Xaén, la nueche del 16 al 17 de xineru realícense lumbres por tola ciudá n'honor a San Antón, nes que se suel comer calabaza y rosetas, beber vinu de la tierra en bota y cantar melenchones. Estes aliméntense col abondosu ramón de la fradadura de la olivar próximu a la ciudá. Una fiesta popular de les más antigües de la capital y remóntase a los sieglos posterior a reconquistar. Hai de solliñar les vistes, dende la cruz nel cercanu cuetu de Santa Catalina, de la ciudá chiscada de lumbres y fogueres. Los distintos barrios compiten en tamañu, organización y singularidá de la so lumbre. Esa mesma nueche celebra la Carrera Urbana Internacional Nueche de San Antón, na que los corredores percuerren les sos empinaes cais, (9,5 km aprox.), arropaos poles antorches que lleva'l públicu mientres tol percorríu y n'especial nel so tramu final. Un dichu bien antiguu de la ciudá ye qu'hasta San Antón pascues son. En Arjonilla (Xaén) la tarde del 16, los vecinos del pueblu lleven a les sos mascotes y animales domésticos a bendicir a la parroquia del pueblu.La nueche del 16 al 17 realícense les "Candeles de San Antón" típiques, con cañes d'olivar del términu municipal, onde se canten cantares populares, los mozos del pueblu "salten les candeles" y axúntense los vecinos pa beber un bon vinu, y comer migues con chorizu y aceitunes. Otra de les ciudaes con más tradición nes lumbres de San Antón ye Jódar costume yá documentada nel sieglu XVII y onde ye costume que los neños fumen pitos de matalahúva mientres se tastien los productos típicos de la matanza alredor de les lumbres. En Madrid celebrar dende bien antíguo les denominaes Vueltes de San Antón nes que dellos llabradores averar a la parroquia d'Ilesia de San Antón por que sían bendicíos los animales de compañía. Ye costume que se sirvan nes pasteleríes cercanes los denominaos paninos del santu. En Níjar, (Provincia d'Almería), el día 16 celébrense "los chisperos", a partir de les dos de la tarde petardos, carretillas y otros artefautos pirotécnicos son parte de la xornada nes barriaes d'esti conceyu y acompañáu xunto a les fogueres, l'orixe de celebrar esto en Nijar puede provenir de la dómina de les revueltes morisques y ser una reproducción de los enfrentamientos d'éstos colos cristianos. Otres fontes aseguren que tres la espulsión de los moriscos y la posterior repoblación de Níjar, llegaron a estes tierres valencianos que traxeron consigo'l gustu poles fogueres y les “carretillas”.
En delles llocalidaes de l'Alpujarra celébrense "los chiscos", que son les fiestes dedicaes a San Antón, alredor del día 17 de xineru. Los "chiscos" son fogueres alredor de les cualos báillase, cómese y chárrase amigablemente, xuniendo a tolos vecinos y los que lleguen d'otros pueblos. El día de la fiesta se rifaba el gochu que mientres l'añu fuera engordáu ente toos. Anguaño adquirieron gran importancia en Torvizcón, asitiada na Sierra de la Contraviesa.
Na comarca de la Vega de Granada acostúmase, en numberoses llocalidaes, a faer fogueres n'honor de San Antón. Los neños d'esta zona dediquen los díes antes a la so festividá a recoyer les refugayes de la fradadura de los árboles y cualesquier otra cosa susceptible de ser quemada na foguera. Esisten pueblos, como ye'l casu d'Armilla onde'l conceyu fai concursos de "Lumbres de San Antón", premiando aquelles que sían más grandes, segures, amenes (con dalgún tipu d'entretenimientu, como música, xuegos etc.) y dispongan d'un variáu surtíu d'alimentos preparaos na foguera (carne y embutíos asaos, pataques asaes, etc.). Antaño yera costume que los neños y los non tan neños cantaren cantares típicos d'esta festividá mientres xugaben a la rueda alredor de la foguera. A manera d'exemplu inclúyese la siguiente lletra:
San Antón mató un marranu y nun me dio les morcielles. Quien-y diera a San Antón con un palu nes costielles.
Tamién na zona de la Vega de Granada acostumar a ellaborar nesta dómina la conocida Olla de San Antón. Trátase d'un pucheru ellaboráu principalmente con fabones seques, carne de gochu (mazcaritu, oreyes, pates, tocín, espinazu, costielles, rabu, morcielles , etc.), pataques xunto con otros ingredientes que puede variar según la zona. Trátase d'un platu altamente calóricu que suel ufiertase nos restoranes de la zona nesta dómina del añu. Lo típico ye tomase un platu d'olla y darréu unapringá fecha cola carne, el tocín y la morciella. En Polícar (Granada), na viéspora de San Antón faen los tradicionales "chiscos". Consiste en dir al campu a recoyer lleña y les típiques "bolisnas"; para, a la tardiquina, faer lumbres o chiscos en distintos llugares del pueblu. Ye costume que los vecinos de xunten nel chisco pa comer y rustir productos de la tierra, sobre manera de la matanza, beber el bon vinu del pueblu y comer rosetas. Tamién na provincia de Granada, nos pueblos de Béznar y Acequias celébrase la festividá d'esti santu. Nel primeru ye acompañáu por Los mosqueteros del Santísimu (tamién festexáu en setiembre) y nel segundu prepara la tradicional "olla de San Antón". 250px|thumb|Ilesia de San Antonio Abá, Trigueros.