Víctor Ángel Paz Estenssoro , foi un abogáu y políticu bolivianu, presidente de Bolivia en cuatro causes (1952-1956; 1960-1964; 6 d'agostu al 4 de payares de 1964 y 1985-1989).
Foi socesivamente diputáu por Tarija na Convención de 1938, Primer Vicepresidente de la Cámara de Diputaos en 1940, Ministru de Facienda mientres el gobiernu del presidente Gualberto Villarroel López (1943-1946) y fundador del Movimientu Nacionalista Revolucionariu (MNR) en 1941, del cual foi xefe hasta'l so arrenunciu y retiru definitivu de la política en 1990.
Nel so primer gobiernu (1952-1956) empecipió la Revolución Nacional--una de les revoluciones sociales más importantes d'América Llatina nel sieglu XX, con trés midíes fundamentales: la reforma agraria, el votu universal y la nacionalización de les principales empreses mineres. Nel so segundu gobiernu (1960-1964) reestructuró la Corporación Minera de Bolivia y fortaleció Xacimientos Petrolíferos Fiscales Bolivianos (YPFB), reforzando'l procesu de capitalismu d'estáu que s'inauguró en 1952. Nel so cuartu gobiernu, 1985-1989, tuvo que controlar la hiperinflación qu'azotaba a Bolivia y sentó les bases pal ingresu de Bolivia a la economía de mercáu.
Mientres el so exiliu políticu foi profesor n'universidaes de Perú y Estaos Xuníos. Retirar de la política en marzu de 1990 a San Luis, Tarija onde finó a los 93 años d'edá'l 7 de xunu de 2001.
El so papel nos tresformamientos radicales de Bolivia en 1952 y depués en 1985 convertir nun referente importante pa entender la política boliviana contemporánea y nún de los líderes políticos más importantes d'América Llatina nel sieglu XX.Robert J. Alexander (catedráticu y cientista políticu de la Universidá de Rutgers) na introducción a la biografía política de Paz Estenssoro de
Familia y mocedá
Los sos padres fueron Domingo Paz Rojas y Carlota Estenssoro. La familia del so padre yera d'orixe gallegu y emigrara de l'Arxentina a Tarija, exiliaos mientres el gobiernu de Juan Manuel de Rosas. Sicasí los Estenssoro, yeren d'orixe vascu y emigraren al Altu Perú del sur de Perú. El padre de Víctor Paz Estenssoro, dedicar a l'agricultura y tamién yera emplegáu del Bancu Nacional de Bolivia.
Paz provenía d'una familia de terratenientes. Pasaba les sos vacaciones nel campu, en San Luis, propiedá de la so familia, y según recuerda esto dexó-y Realizó los sos estudios de primaria na Escuela Municipal al cargu de la educadora María Laura Justiniano y empecipió secundaria nel colexu San Luis de Tarija. En 1921, a los 13 años la familia treslladar a Oruro porque'l so padre foi nomáu alministrador del Bancu Nacional de Bolivia y Paz siguió los sos estudios nel Colexu Nacional Bolívar. Graduar de bachiller dos años más tarde. La estancia de la so familia en Oruro espunxo a Paz a la realidá de la minería: les dures condiciones de trabayu de los mineros y la importancia de l'actividá nel quefer de Oruro. Paz quería estudiar inxeniería civil, pero al nun haber esta carrera entá nes universidaes bolivianes optó más bien por derechu. Con tal motivu, treslladar a La Paz y cursó derechu na Universidá Mayor de San Andrés (UMSA) onde se recibió d'abogáu en 1927, a los 20 años.
Paz nun tuvo actividá política mientres los sos estudios na UMSA. La so prioridá yera concluyir los sos estudios y trabayar pa caltenese. Pa cubrir los sos estudios realizó una serie de trabayos. Primero, como ayudante nel Bancu Nacional y depués primero como dactilógrafo y darréu redactor na Cámara de Diputaos. Foi mientres el so trabayu na Cámara de Diputaos onde tomó conocencia de primer mano sobre cómo los indíxenes yeren abusaos por autoridaes llocales qu'ignoraben documentos coloniales o del sieglu XIX que daben derechos a los indíxenes ya intentaben apoderase de les sos tierres. Finalmente, el so últimu trabayu como estudiante foi nel Muséu Tiahuanaco.
Alministración Pública Paz intentó trabayar nel sector priváu ensin ésitu. Por tanto, la so alternativa foi'l sector públicu onde empecipió la so carrera como secretariu abogáu de la Oficina d'Estadística Financiera establecida como resultáu de la Misión Kemmerer qu'asesoró al gobiernu de Hernando Siles. Ye acá onde empezó la formación de Paz en temes economía política y finances. Darréu, tamién se desempeñó como secretariu abogáu de la Comisión Fiscal Permanentemente, creada pa supervisar la recoyida d'impuestos pal pagu de la delda boliviana a bancos d'Estaos Xuníos. El so próximu trabayu foi como Subsecretariu del Ministeriu de Facienda, que dexó mientres el gobiernu de Salamanca cuando'l ministru Espada indicólu que pa siguir nél tenía qu'inscribise al Partíu Socialista Republicanu, que Paz consideraba demasiao conservador.
Guerra del Chaco Al empecipiar la guerra del Chaco Paz trabayaba na Contraloría Xeneral de la República y primero foi interventor xeneral de la contraloría nel Primer Cuerpu d'Exércitu. En xunu de 1934 arrenunció a la Contraloría y se enlistó nel exércitu na batería Seleme, so les órdenes del capitán Antonio Seleme Vargas (que depués xugaría un papel importante na sulevación armada en La Paz en 1952). Paz recuerda que desenvolvió una bona amistá con Seleme; que yera intelixente, xustu y bien esmolecíu pol bienestar de los sos soldaos. Paz foi xubíu al grau de cabu en setiembre de 1934 y al grau de sarxentu en febreru de 1935..
Mientres la guerra Paz lleó'l ABC del Comunismu y el Pensamientu vivu de Marx de León Trotsky. Estos llibros complementaron el so pensamientu políticu que s'empecipiara cola llectura del ensayu de José Carlos Mariátegui sobre'l Perú. Nel Chaco siguió participando de la loxa civil-militar «Grupu Bolivia», a la cual pertenecía antes del entamu de la guerra y na cual cavilgaben sobre la situación de país y como crear les condiciones p'ameyorala.
Concluyida la guerra, Paz volvió ser Subsecretariu nel Ministeriu de Finances mientres el gobiernu de David Toro. Una vegada empecipióse'l gobiernu de Germán Busch, sicasí, arrenunció y en 1937, ingresó a la empresa minera Patiño Mines de Simón Iturri Patiño como abogáu. Magar namái trabayó un añu na Patino Mines el so pasu por ella aprovió a Paz una ventana pa entender el poder de la minería: Esta esperiencia foi unu de los factores qu'impulsó a Paz a ingresar en política.
Arrenunció un añu dempués y foi escoyíu diputáu por Tarija. Ente 1938 y 1939 foi presidente del Bancu Mineru y tamién caderalgu d'Historia de les Doctrines Económiques na UMSA. En 1940 y 1943 el so llabor parllamentariu consagrar como unu de los más destacaos diputaos del Congresu. Dende ellí lideró una fuerte oposición al gobiernu de Peñaranda.
Movimientu Nacionalista Revolucionariu (MNR) Unu de los fundadores del Movimientu Nacionalista Revolucionariu (MNR) en 1942, xunto a un destacáu grupu de políticos ya intelectuales, partíu del que foi xefe mientres casi 50 años (1942–1990). Foi ministru d'Economía (1941) y ministru de Facienda y Estadística (1943-1945). El 20 d'avientu de 1943, protagoniza un golpe d'estáu xunto col Mayor Gualberto Villarroel, que derrocó al Xeneral Enrique Peñaranda, y foi unu de les pilastres del gobiernu de Villarroel. A la cayida d'ésti partió exiliáu a Buenos Aires (1946-1952).
Primer Gobiernu (1952-1956)
En cumplimientu d'una conseña política histórica, que dexaba tierres al indiu y mines al Estáu, Víctor Paz decretó la Reforma Agraria en tol territoriu nacional y la nacionalización del complexu mineru priváu. Estos dos grandes midíes, xunto cola aprobación del votu universal, constituyeron la base del programa revolucionariu del MNR. Tamién se redactaron preseos de llargu algame como: El Códigu de la Educación Boliviana (20 de xineru de 1955); el Códigu de Seguridá Social; la llei del Sufraxu Universal; La Nueva Codificación; l'asistencia téunica de diversos organismos internacionales pa grandes proyeutos d'inxeniería global, como'l Proyeutu Corani; la creación del Comité Nacional de Rehabilitación Industrial; l'impulsu de YPFB; demandar ante'l mundu de la cuestión marítima de Bolivia; la estabilidá monetaria; xeres de colonización; construcción de carreteres y un gradual impulsu al desenvolvimientu económico y social.
De resultes de la derrota militar del exércitu, nes xornaes d'abril de 1952, decretóse'l zarru'l Colexu Militar, reconoció oficialmente a les milicies armaes mineres y llabradores y el vetu obreru nes mines. N'el so gobiernu creóse la Central Obrera Boliviana. Foi implacable cola oposición. Almitió que prefería la política del opositor presu.
Cumplíu'l so periodu, apurrió'l mandu al escoyíu, Hernán Siles Zuazo, que gobernó de 1956 a 1960. Ente 1956 y 1958 foi embaxador de Bolivia nel Reinu Xuníu.
Segundu Gobiernu (1960-1964) Paz Estenssoro nuevamente trunfó nes eleiciones de 1960, volvió ser nomáu presidente, asumiendo'l cargu'l 6 d'agostu d'esi añu. Nel so segundu mandatu institucionalizó les midíes revolucionaries, aprobó la Constitución de 1961 que consagró los tresformamientos de 1952, caltuvo una crecedera del PIB próximu al 6 %, diseñó'l Plan Decenal de Desenvolvimientu (1962 – 1971), aplicó un plan de reforma de COMIBOL, conocíu como'l Plan Triangular.
Dedicó los sos esfuercios y los recursos económicos del país a impulsar un polu de desenvolvimientu en Santa Cruz, al que dio rápida crecedera y progresu; creó un inxeniu azucreru en Bermejo (Tarija) y realizó una serie d'obres pa impulsar el desenvolvimientu y, especialmente, l'agricultura y la industria.
Mientres este gobierno Paz Estensorro desenvolvió una bona rellación col presidente d'Estaos Xuníos, John F. Kennedy, al que visitó en 1963. Pal gobiernu d'EE.XX., Paz Estensorro yera un reformista autoritariu, necesariu pal progresu de Bolivia. De la mesma, Paz Estensorro yera un "sinceru nacionalista que buscaba tomar ventaya de les tensiones globales [de la Guerra Fría] p'amontar l'asistencia estranxera pal desenvolvimientu de Bolivia."
En política esterior, rompió rellaciones con Chile pola esviadura del ríu Lauca
Tercer Gobiernu (agostu-payares de 1964) Pensando que les obres empecipiaes teníen de ser concluyíes por él, procuró'l cambéu de la Constitución nel so artículu que prohibía la reelección del Presidente, llogrando ser nuevamente nomáu nes eleiciones de 1964. Llevó como Vicepresidente al so amigu cercanu, René Barrientos Ortuño. Esti darréu, dirixó un golpe d'estáu que tarazó'l mandatu de Paz Estenssoro, antes del plazu constitucional.
Salió al exiliu en 1964, permaneciendo en Lima, Perú.
Alianza con Bánzer (1971-1974)
Retornó al país cuando se produció'l golpe entamáu pol Coronel Hugo Banzer Suárez, sofitáu pol so partíu'l Movimientu Nacionalista Revolucionariu (MNR) y la Falanxe Socialista Boliviana (FSB) de 1971 a 1973. En 1974, en rompiendo con Banzer, foi exiliáu nuevamente. Retornó al país en 1978 como candidatu presidencial nes eleiciones que darréu fueron anulaes. Ocupó'l segundu llugar nos comicios de 1979. El MNR constituyir en zarrada oposición (dende'l parllamentu) al gobiernu de Hernán Siles Zuazo (1982-1985).
Cuartu gobiernu (1985-1989) Tres el so eleición en 1985, impulsó una serie de polítiques económiques de calter neolliberal, establecíes por aciu el Decretu Supremu 21060, del cual l'economista de la Universidá de Harvard, Jeffrey Sachs foi unu de los sos asesores. Con esti Decretu, camudó la orientación económica desarrollista de corte de capitalismu d'estáu, a una más bien empobinada pol llibre mercáu. Frenó la hiperinflación que superaba'l 20 000 % añal. Tomó drástiques midíes, como'l despidu de 23.000 trabayadores de la empresa estatal de minería del estañu. Esta política tuvo efeutos bien negativos sobre la economía boliviana y sobre el nivel de vida de los ciudadanos: los salarios reales menguaron un 40 % en dos años, el desemplegu aumentó del 20 % al 30 %, y la renta per cápita menguó de 845 dólares añales a 789 dólares. Paz gobernó constitucionalmente hasta 1989.
Exiliu políticu