Francisco Javier Arana foi un militar guatemalianu que formó parte de la Xunta Revolucionaria de 1944, xunto al capitán Jacobo Arbenz y el civil Jorge Toriello Garrido, depués de sofitar el movimientu que derrocó al xeneral Federico Ponce Vaides el 20 d'ochobre de 1944.Ponce fuera designáu como interín xunto a Buenaventura Pineda y a Francisco Villagrán, pol xeneral Jorge Ubico Castañeda tres l'arrenunciu d'ésti'l primeru de xunetu de 1944. Ponce, sicasí, en llugar de convocar a eleiciones dio un golpe d'estáu ante l'Asamblea Llexislativa y quedóse nel poder. Tres 109 díes de gobiernu, el llevantamientu conocíu como Revolución d'Ochobre derrocar el 20 d'ochobre. Arana yera'l comandante de la Guardia d'Honor, fuerte que s'alzó en contra de Vaides. La Xunta de Gobiernu convocó a eleiciones presidenciales, nes que resultó eleutu'l doctor Juan José Arévalo, y nesti gobiernu Arana ocupó'l Xefe del Estáu Mayor del Exércitu. En 1949 Arana foi afaláu a presentar un ultimátum al presidente Juan José Arévalo per mediu del cual Arana dexaría-y terminar el so gobiernu en 1951, siempres y cuando él fuera'l siguiente candidatu presidencial. Tres una serie de fechos confusos derivaos d'esti ultimatum -fechos sobre los cualos inclusive hasta la fecha esisten numberoses versiones contradictories dada la gran polarización qu'esistió en Guatemala alredor de los personaxes centrales de la Revolución d'Ochobre- Arana morrió al aguantase a un arrestu que se-y quixo faer na Ponte de la Gloria sobre'l ríu Michatoya na llocalidá d'Amatitlán.
Biografía
El mayor Francisco Javier Arana pertenecía a una familia de clase media baxa. Los sos padres yeren mestizos, como la gran mayoría de guatemalianos y nes sos faiciones predominaba l'ancestru indíxena. En 1944, l'agregáu militar de la embaxada de los Estaos Xuníos d'entós, coronel Morgan, describir asina: «Educación: poca cultura y refinamientu Carauterístiques mentales: la so intelixencia ta percima del permediu, y tien iniciativa ya intuición pa ver la situación global Naturaleza emocional: valiente y estable. Estoicu tipu indiu. Carauterístiques personales: bien ambiciosu y aportunante nos sos propósitos. Un altu sentíu de la responsabilidá * Rellaciones interpersonales: ye envaloráu polos sos superiores, similares y subalternos. Tien grandes cualidaes de lideralgu. Llealtá: lleal so circunstancies normales Preferencies polítiques: fuertemente nacionalista. Favorez un pocu a los Estaos Xuníos.»
Per otra parte, persones que la conocieron describir como intelixente y bon conxustón, anque nun tenía facilidá pa falar en públicu y prefería grupos pequeños; nun tenía educación formal, pero yera interesáu y lleera abondo -en comparanza colos otros oficiales de llinia, quien yeren práuticamente analfabetos-. Arrogante colos sos amigos y graciosu pa cunta-yos hestories, polo que lo consideraben como un «bon compañeru».
Revolución de 1944
N'ochobre de 1944 la Revolución Guatemaliana derrocó al xeneral Federico Ponce Vaides. Arana -comandante de la Guardia d'Honor, entós la unidá militar más poderosa del país-xugó un papel decisivu na revolución de 1944, pero xunir a los alzaos nel últimu momentu y namái cuando'l so amigu y principal complotista, el mayor Carlos Aldana Sandoval, perdió'l valor a la hora decisiva.
Arana yera la principal figura de los militares de llinia, ente qu'Árbenz lo yera de los militares d'escuela; pero anque dambos tuvieren prestíu similar nes files del exércitu, nun compartíen el mesmu poder nel exércitu: Arana comandaba un cuartel con numberoses tropes, ente qu'Árbenz yera profesor de la Escuela Politéunica y escarecía de personal al so mandu. Ye más: anque Árbenz fuera unu de los promotores de la revuelta y engarrara cola mesma brenga y decisión que Arana, too eso facer como civil pos arrenunciara al so puestu nel exércitu en xunetu en protesta al réxime de Ponce, ente que Arana tuvo al mandu de la Guardia d'Honor y yera el so superior nel exércitu. Como resultancia, Arana foi'l líder indiscutible del triunviratu formáu polos dos militares y el ciudadanu Jorge Toriello Garrido.
Arana orixinalmente nun diba dexar que Arévalo fuera presidente porque creía que «daría la revolución a los civiles»; inclusive impulsó a Árbenz y a Toriello a retrasar les eleiciones y dempués a refugar los resultaos. Sicasí, a la fin alcordó dexar que Arévalo asumiera la presidencia dempués de que-y garantizara una posición dominante a los militares na nueva constitución que los revolucionarios diben promulgar Como resultáu d'esto, Arana convertir nel xefe de les Fuercies Armaes, y Árbenz nel Ministru de Defensa. Arana taba llibre de cualquier control civil y namái podría ser sustituyíu pol congresu y namái en casu qu'hubiera infringido la llei. D'esta cuenta, foi l'home más poderosu nel exércitu guatemalianu, y de la mesma, l'exércitu yera la institución con mayor poder en Guatemala.
La xunta propunxo les eleiciones pa una asamblea constituyente, un congresu, y un presidente. Esisten discrepancies sobre cómo se llevaron a cabu les eleiciones: los partidarios de la revolución siempres sostuvieron que fueron eleiciones dafechu llibres; pela so parte, los detractores del movimientu señalen que la Xunta de Gobiernu utilizó los recursos del Estáu y al Exércitu pa movilizar votantes del doctor Arévalo.
Gobiernu de Juan José Arévalo
El presidente Juan José Arévalo Bermejo empecipió'l so gobiernu en 1945, y dende el principiu utilizó un llinguaxe dacuando disociador, qu'empezó a polarizar a la sociedá guatemaliana, causando ente los terratenientes la sensación de que namái yera'l gobernante d'una parte de los guatemalianos. Nel llibru «Espacho Presidencial» de Arévalo, reparar que'l gobiernu empecipiar con sanciones a la oposición,Cada vez que s'abarruntaba una intriga en contra del gobiernu, acutábense les llibertaes civiles, los sospechosos yeren prindaos y depués unviaos al exiliu intervencionismu económicu del Estáu -cola emisión de la Llei d'Emerxencia Económica»- y un decidíu sofitu a un movimientu sindicalista acabante surdir. Asina entós, les fuercies d'oposición al gobiernu arevalista -revolucionarios moderaos y «ubiquistas»- adulces fueron marxinaes y empezaron a tarrecer la implementación d'un socialismu nel país. Per otra parte, ye importante destacar que'l presidente Arévalo tomó posesión con poder llindáu, acutáu polos militares, que taben empobinaos pol teniente coronel Arana. Arana y Árbenz fueron xubíos al grau de coronel y teniente coronel, respeutivamente.
El 16 d'avientu de 1945, Dr. Arévalo, en compañía d'un periodista d'Estaos Xuníos y dos baillarines ruses que taben de visita en Guatemala, tuvo un tarrecible accidente automovilísticu na carretera a Panajachel: cayó al ribayu y quedó gravemente mancáu, ente que tolos sos acompañantes morrieron. Creyendo que la recuperación del presidente diba ser enllargada, los dirixentes del Partíu Aición Revolucionaria (PAR) suscribieron un pactu col yá teniente coronel Arana, nel qu'ésti se comprometía a nun intentar nengún golpe d'estáu contra'l presidente doliente, en cuenta de que los partíos revolucionarios sofitaríen a Arana como'l so candidatu oficial nes siguientes eleiciones. Ésti foi'l famosu «Pactu del Ribayu», Sicasí, la recuperación del robezu presidente foi cuasi milagrosa y llueu pudo faese cargu del gobiernu nuevamente, anque tuvo qu'aceptar el Pactu del Ribayu de mala gana. Arana aceptara esti pactu porque quería ser conocíu como un héroe demócrata» de la sulevación contra Ponce y creyó que'l Pactu del Ribayu garantizaría la so posición cuando llegara'l momentu de les eleiciones a presidente.
Arana yera una persona bien influyente nel gobiernu de Juan José Arévalo, y llograra ser nomáu como'l siguiente candidatu a la presidencia, per delantre del capitán Arbenz, a quien se-y dixo que pola so curtia edá (apenes 36 años nesi tiempu) nun tendría problema n'esperar el so tornu pa les eleiciones siguientes. Pero la élite social nun taba conforme col gobiernu arevalista, pos per primer vegada na historia del país la clase media urbana tenía poder y utilizar por que'l gobiernu adoptara midíes en favor de los obreros de la ciudá. La élite consideraba nocives les reformes sociales y consideraba que yera más fácil faer negocios y dineru -y que yera más seguru pa ellos- vivir nun réxime dictatorial como'l d'Ubico.
Los terratenientes tradicionales empezaron a cortexar al teniente coronel Arana -a quien pola so condición de mestizu enxamás buscaren enantes- por que liderara un golpe d'estáu contra Arévalo y opunxérase a les cobardes reformes qu'ésti entamara. Pero Arana taba indecisu porque eso significaba perder el sofitu de los acabante formar sindicatos urbanos, quien yeren los sos votos seguros nes eleiciones de 1950, onde taba garantizada la so candidatura presidencial pol partíu oficial. La división ente Arana y el gobiernu arevalista empezó a notase más en 1948, cuando s'escoyó a la metá del congresu y Arana sofitó a los sos propios candidatos, de los cualos nengún resultó electu pola ineptitú del so xefe de campaña, l'oficial Ricardo Barrio Peña -quien yera nietu de Justo Rufino Barrios. A partir d'esi momentu, les rellaciones ente Arana tantu col presidente Arévalo como col Congresu fuéronse alloñando, y empezóse a rumorar un posible intentu golpista del militar y un posible descontentu del presidente col movimientu «Arana pa Presidente» que yá s'empecipió.
Esisten dellos rellatos d'intentos golpista lideraos por Arana que fueron deteníos por diverses circunstancies: nuna ocasión, mientres una celebración n'ochobre de 1948 na Quinta Samayoa -entós una propiedá rural nes contornes de la Ciudá de Guatemala- Ricardo Barrio Peña y los sos amigos convenceríen a Arana pa empecipiar un golpe d'estáu, pero'l mozu oficial Carlos Paz Tejada evitar diciéndo-y enérxicamente a Arana que se conviertiera en «otru Ubico». N'otra oportunidá, a mediaos de 1949, Arana xiraría instrucciones a los sos homes na Guardia d'Honor por que lo esperaren na nueche pa empecipiar un golpe contra'l gobiernu; pero Arana yá nun llegó porque pasó la nueche tomando con Arévalo na Casa Presidencial. A pesar de qu'Árbenz tenía munchos siguidores nes fuercies armaes, Arana sabía qu'había dellos grupos independiente y numberosu oficiales indiferentes a la situación; amás, tenía a los sos más cercanos collaboradores en posiciones clave nel exércitu, aprovechando'l so puestu de Xefe de les Fuercies Armaes; pero a Arana detener la so indecisión ente liderar un golpe y algamar la presidencia per medios llegales.
Tres el fracasu nes eleiciones llexislatives Arana foi refugáu pol PAR y el Frente Popular Llibertador (FLP) -partíu de los estudiantes universitarios-, nel que namái la faición de Mario Méndez Montenegro sofitar; ello ye que n'abril de 1949 producióse una cisma nel FLP, formándose'l Frente Popular Llibertador Ortodoxu que sofitaba a Arana y qu'empecipió la campaña presidencial d'ésti nel interior de la república. Coles mesmes, empezar a perfilar la candidatura del teniente coronel Árbenz porque paecía favorable a los obreros y respetuosu de la Constitución y porque nel interior de la república namái un militar podría ganar a Arana.
Decisión ente eleiciones y golpe d'estáu