right|300px|thumb|Árbol sintácticu, pa una oración simple ( Motēuczōma ōquīmmictih 'Moctezuma matar', n'orde SOV). right|300px|thumb|Árbol sintácticu, pa una oración simple (Ōquīmmictih Motēuczōma 'Matar Moctezuma', n'orde OVS). El náhuatl o idioma mexicanu ye una llingua aglutinante, formáu por raigaños de normal monosílabes o bisílabes (raramente más llargues), que se combinen n'espresiones llargues. La so gramática ye similar a la d'otres llingües utoazteques meridionales. Tipológicamente ye amás una llingua de nucleu final, nel que'l modificador suel preceder al nucleu modificáu.
Carauterístiques xenerales thumb|right|Portada de Arte de la Llingua mexicana cola declaración de tolos sos alverbios El náhuatl ye una llingua aglutinante, flexiva —los raigaños reciben prefixos y sufixos—, polisilábicu y polisintéticu. Tipológicamente presenta traces típiques de llingua nucleu final como tener:
Incorporación verbal N+V, compuestos Adj+N. L'auxiliar va detrás del verbu léxicu. Estos ragos son típicos tamién d'otres llingües utoazteques. Considérase que dientro de les llingües utoazteques, l'huichol y el cora son les llingües más cercanes al náhuatl, a parte del estinguíu pochuteco. Les llingües más cercanes al náhuatl na flexón verbal seríen el mayu o'l pima, una y bones el cora y el huichol anovaron enforma na flexón verbal.
Amás el náhuatl presenta innovaciones más recién al respective de otres llingües utoazteques de más al norte, que lo averen en parte a llingües de nucleu inicial, esto debería a la influencia d'otres llingües mesoamericanes (presumiblemente les llingües otomangue o les totonaco-tepehua).
La flexón nominal ye abondo simple, anque la conxugación verbal ye abondo más complexa por cuenta de la cantidá de morfemes aspectuales, modales, temporales, de suxetu, d'oxetu, direccionales, de númberu ya inclusive los elementos incorporaos que puede llegar a tener. Nun esiste una diferencia ente los verbos estativos y los axetivos, ya inclusive puede afirmase que nun esiste diferencia formal ente nomes y verbos, una y bones la mayoría de formes nominales pueden tomar dellos morfemes verbales.
Variantes de la llingua
El náhuatl clásicu faláu nel sieglu XVI del centru de Méxicu ye una llingua na que l'acentu principal va fixu na penúltima sílaba, regla que namái se camuda a la fin nel casu vocativu -é, anque nos modernos dialeutos esisten pequeñes diferencies d'acentuación.
Como en toa llingua, sobre manera nes pallabres estenses, puede haber un acentu principal y otros secundarios, onde les formes apiguraes caltienen cierta individualidá (nes que l'acentu va na penúltima sílaba tamién): Ofensivu o inxuriosu (teahuilquixtiani): /té.áwil.kíxti.áni/
Nel sieglu XVI yá esistía diferencies dialeutales perceptibles, pero polo xeneral dexaben la intercomprensión mutua, cosa qu'asocede polo xeneral tamién ente dialeutos xeográficamente cercanos actuales.
Sintaxis El náhuatl exhibe un orde de pallabra bastante llibre, magar la so morfoloxía reflexa un estadiu antiguu onde l'orde predominante reflexa estructures tipu Suxetu Oxetu Verbu, en náhuatl tiende a ser más de tipu Suxetu Verbu Oxetu y tampoco falten exemplos de Verbu Suxetu.
En realidá, nel náhuatl clásicu l'orde ye absolutamente llibre.<ref>Un exemplu del orde Verbu Suxetu Oxetu sería'l siguiente: «Ca oquimilhuih in Toteucyo Jesu Christo in Judiomeh in ahtlaneltocayah in ahquicuiyah in ahcanayah in itechpatzinco quizaya: "yehhuatli in Diablu in amotah"»: «Que dixo El nuesu Señor Xesucristu a los xudíos que nun creíen, que nun lo envaloraben, que nun siguíen el so exemplu, les sos enseñances: "el Diañu ye'l vuesu padre"»(Andrés de Olmos, Tratáu sobre los Siete Pecaos Mortales 1551-1552, Edición de Georges Baudot, páxs. 58-59, UNAM, Méxicu, 1996 —cita non lliteral—.</ref> Hai una razón que sofita esta afirmación: tanto'l suxetu como los oxetos presenten marques que dexen determinar si tamos ante un suxetu o ante un determináu tipu d'oxetu. Lo qu'asocede ye qu'estes marques son facultatives y solo cuando hai necesidá se explicitan. Esplicar col siguiente exemplu: pa dicir fai'l bien la construcción clásica ye ma xicchihua in (tlein) cualli. El pronome d'oxetu in tlein indícanos claramente que tamos ante un oxetu.Pongo un exemplu, tomáu del clásicu: [«Que quier dicir: que lo bono has de faelo agora, que non lo (dexes / retardes) pa faelo mañana»: Quihtoznequi: in tlein cualli huel axcan toconchihuaz, mah ticcauh inic moztla ticchihuaz (Andrés de Olmos, Tratáu sobre los Siete Pecaos Mortales, páxs. 216-217, Edición de Georges Baudot, UNAM, 1996)] Más embaxo va indicase con precisión cuálos son eses marques.
Estructura de la frase en náhuatl 1) La frase con complementos indireutu.
{| border="3" cellpadding="6" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |Suxetu ||Verbu con oxetos||Complementu del oxetu indireutu||Complementu del oxetu direutu |- ||Giro d'énfasis||verbu||Giro d'aposición||Giro d'aposición|-
2) La frase con atributu.
{| border="3" cellpadding="6" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |Suxetu ||Predicáu |- ||Giro d'énfasis tematizado||Giro relativu atributivu|-
L'oxetu indireutu: xiru d'aposición y xiru d'énfasis El verbu formar por aciu la adición de prefixos y sufixos al raigañu verbal. Por casu, al verbu «cuica» añader los prefixos suxetu:
Nicuica → Cantar.
Ticuica → Cantes.
Cuica → Canta.
Ticuicah → Cantamos.
Ancuicah → Cantáis.
Cuicah → Canten.
El verbu en tercer persona nun lleva prefixu verbal. El so sentíu ye doble:
Cuica → Él canta.
Cuica → Unu canta.
Por ello, al introducir un suxetu nominal n'aposición al prefixu suxetu verbal, pue ser definíu o indefiníu:
In pilli cuica → El neñu canta.
Ce pilli cuica → Un neñu canta.
Tamién podemos introducir un pronome como suxetu, pero non por aciu el xiru d'aposición sinón por aciu el xiru d'énfasis.
Nehhuatl nicuica → Soi yo quien canta → Yo canto.
El sustantivu tlacatl puede recibir los prefixos suxetu:
Nitlacatl → Soi una persona
Titlacatl → Yes una persona.
Ente los prefixos, destaquen pola so importancia los prefixos oxetu definíos.
Nech- → Me.
Mitz → Te.
Qui- → -y.
Tech → Nos.
Amech → Vos.
Quin → -yos.
Y los prefixos indefiníos —-te- y -tla-:
Niteitta → Veo a daquién.
Nitlatta → Veo daqué.
Los prefixos oxetu definíos entrepolar ente'l raigañu verbal y el prefixu suxetu:
Nimitztlazohtla → Te amo.
Nechpactia → Gústame.
Cuando'l verbu nun tien oxetu, dicimos que ye intransitivu.
Nicuica → cantar.
Cuando'l verbu tien un oxetu, dicimos que ye transitivu.
Nechpactia in octli → Gústame'l pulque.
Techpactia in octli → Gústanos el pulque.
Cuando'l verbu tien dos oxetos, dicimos que ye bitransitivo.
Nimitztlamaca → te doi daqué.
Los prefixos oxetu pueden recibir complementos.
in octli techpactia in timexihcah → El pulque gústanos a los mexicanos.
In octli amechpactia in ammexihcah → El pulque gústavos a los mexicanos.
Tien De quedar bien claro que'l verdaderu oxetu ye'l prefixu definíu (tech-, amech-). Los complementos que s'añader al oxetu (in timexihcah, in anmexihcah) son elementos n'aposición que nun constitúin un oxetu nuevu. El verbu pactia, nite- ye un verbu transitivu y nun varia eso al recibir el so oxetu complementos n'aposición. L'aposición ye un xiru qu'añade un complementu nuevu al oxetu del verbu.
Los pronomes suxetu, que s'introducen por aciu el xiru d'énfasis (como diximos), tamién pueden recibir sustantivos n'aposición.
Nehhhuatl in nipilli nicuica → Soi yo, un neñu, (quien) canto → Yo, un neñu, cantar.
Tehhuantin in tichristianomeh ticuicah → Los cristianos cantamos.
Cuando los pronomes son complementu indireutu tienen de llevar antepuesta la partícula in y pueden llevar complementos n'aposición.
In tehhuatl in timexihcatl → A ti, mexicanu.
In tehhuatl timexihcatl → A ti, un mexicanu.
Los complementos n'aposición pueden ser tantos como'l falante quiera:
In octli techpactia in tehhuantin in timexihcah → El pulque gústanos a nós, los mexicanos → El pulque gústanos a los mexicanos.
In octli cencah quimpactia in yehhuantin in mexihcah in nemih huehca → El pulque gústa-yos enforma a ellos, los mexicanos que viven lloñe/fuera.
El xiru d'aposición esixe coordinar el prefixu oxetu definíu col so complementu (en persona y en númberu). Como nun constitúi un nuevu oxetu nun ponemos «techim» en llugar de «tech» —prefixu qu'indica yá de por sí una pluralidá de persones—.
Nel exemplu que sigue, el pronome «tech» ye l'únicu oxetu y, por ello, anque recibe un complementu n'aposición en plural nun se convierte en «techim».
«Socórrinos a los cristianos»: «Ma xitechmocnelilitzino in tichristianomeh (Andrés de Olmos, Tratáu sobre los Siete Pecaos Mortales, páxs. 30-31, Edición de Georges Baudot, UNAM, 1996)
Dacuando l'el prefixu oxetu verbal queda omitíu y espresu el so complementu.
«Concédinos la to gracia»: «Tla xitechmomaquilitzino in mocualticatzin» (Andrés de Olmos, Tratáu sobre los Siete Pecaos Mortales, páxs. 84-85, Edición de Georges Baudot, UNAM, 1996).
Cuando'l náhuatl introduz un complementu indireutu, facer por aciu una aposición. Pero tamién en xiru d'énfasis.
In tehhuatl nimitztlazohtla → Ye a ti a quien amo → Te amo a ti.
Unos exemplos clásicos con complementu indireutu, mientres el complementu direutu ocupar una oración subordinada completiva:
«Ordenó Dios al cielu qu'un día y una nueche xirara y asina lo fai»: «Oquimonahuatilih Dios in ilhuicatl in momalacachoz cemilhuitl ce(n)yohualli non yuh quichihua» (Andrés de Olmos, Tratáu sobre los Siete Pecaos Mortales, páxs. 104-105, Edición de Georges Baudot, UNAM, 1996).
«Ordenó al sol que viniera sobre nós p'allumar»: «Oquimonahuatilih in tonatiuh in atopen hualquizaz inic tetlanextiliz» (Andrés de Olmos, Tratáu sobre los Siete Pecaos Mortales, páxs. 104-105, Edición de Georges Baudot, UNAM, 1996).
El suxetu: xiru d'énfasis El suxetu introducir en náhuatl por aciu el xiru d'énfasis. Esto ye, el suxetu ye siempres un pronome. Llámase xiru d'énfasis porque se basa nos pronomes enfáticos (yo, tu, él, nós, vós, ellos).
{| border="3" cellpadding="6" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |Suxetu ||Verbu |- ||Yo||berru |- ||Giro d'énfasis||Verbu |- ||Soi yo (quien)||berru |- ||Nehhuatl|| nitzahtzi
Y el pronome personal puede recibir complementos.
1) Complementos n'aposición.
L'aposición esixe coordinar el complementu por aciu los prefixos suxetu verbales.
Yehhuatl in conetl topeta → El neñu llora.
Nehhuatl in nimotah nitzahtzi → Soi yo, el to padre, quien glayo → Yo, el to padre, berru.
{| border="3" cellpadding="6" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |Suxetu con aposición ||Verbu |- ||Yo, el to padre,||berru |- ||Giro d'énfasis con aposición||Verbu |- ||Soi yo, el to padre, (quien)||berru |- ||Nehhuatl in nimotah|| nitzahtzi
Los complementos n'aposición pueden ser definíos o indefiníosL'usu de los determinantes definíos ya indefiníos esplícase más embaxo.
Nehhuatl in nipilli nicuica → Yo, el neñu, cantar.
(Yehhuatl) (ce) pilli cuica → Un neñu canta.
Nehhuatl (nicen) nipilli nicuica → Yo, un neñu, cantar.
2) Complementos relativos.
Yehhuatl in cihuatl in aquin nictlazohtlac mitzpactia → La muyer a quien amé te gusta → Ye la muyer a quien amé quien te gusta.
{| border="3" cellpadding="6" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |Suxetu ||Verbu |- ||La muyer a quien amé||te gusta |- ||Giro d'énfasis||Verbu |- ||Ye ella, la muyer a quien amé, (quien / la que)||te gusta |-