L'idioma umbra o umbrá (los del cordal) ye una llingua indíxena de Colombia, entá non clasificada, qu'anguaño ye falada per unes cien persones nel resguardu indíxena d'Escopetera-Pirza, nel conceyu de Riosucio, Caldas y nes siendes Sardineru y Mápura, correximientu de Irrá, conceyu de Quinchía, Risaralda.
Na dómina de la conquista española esta llingua falar en tola rexón d'Anserma (/anʃyɾ/ = sal) y llegóse-y a creer escastada, debíu per una parte al amenorgamientu de la población indíxena dempués de la conquista española y per otra parte a la concentración forzada de sobrevivientes de distintos pueblos indíxenes na Vega de Supía a partir de 1627. Sicasí en 1995 los profesores de la Universidá de Caldas Guillermo Rendón y Anielka Galemur atoparon siete families falantes de la llingua.
Carauterístiques L'orde na oración pudi ser Suxetu Verbu Oxetu: [nã: ʧaɾkĩ ʥíbã:] {nã:/ʧaɾk-ĩ/ʥíb-ã:} //yo/cortar-presente/cogollu-acusativu// "yo curtiu'l cogollu". [ĩbá ĩ ĩ ʧimo:ɾ] {ĩbá/ĩ-ĩ/ʧi-mo:ɾ} //piedra/tener-ser/color-coloráu// "la piedra tien que ser colorada. Oxetu Suxetu Verbu: [kõkũĩtɐbaʧy ãʧú ĩ:ʃí] {kõ-kũĩtɐ-baʧ-y/ãʧ-ú/ĩ:ʃí} //astro-nube-grande/sol-nominativu/allumar-presente// "el sol alluma'l cielu"
L'axetivu antecede al sustantivu, que se torna, atopándose los casos nominativu, acusativu, ablativu, vocativu y xenitivu. Sufixos y infixos actúen como marques de xéneru y númberu.
Los pronomes personales son: [nã:] = "yo" [nãũ] = "tu :[nãũn] = él [nãũĩnõ] = ella :[nã:ĩ:] = nostros [nãũel mio] = vós [nãĩ] = ellos [nãõinoĩ:] = elles
Distintos sufixos verbales sirven como marques de manera y tiempu, por casu: / / = "falar" [nãũn xuŋoɾa] = él fala :[nãũn xuŋoɾaéi] = él faló :[nãũn xuŋoɾaɤ] = él va falar
En redol a la pallabra falar [xũxúɾãi] podemos ver cómo se componen distintos lexemes na llingua umbra: [xũ] = la fala :[xuŋũ] = saludar [xũŋoɾã] = voz [xũŋúãɾka] = pensar (ɐrkã = cabeza) [xũŋoɾãɾka] = entender [xũŋoɾaɾkai] = entendimientu :[xuŋoɾãtá] = entruga :[xũɾãpɐ̃m] = diálogu, conversación
Otros exemplos ilustrativos: [taɾãn] = mano :[taɾãbá] = brazu :[taɾãwãwã] deos de la mano ([wãwã] neños) [taɾɐũsa] = mancu ([-ũsa] = ensin-) [tabɛɾa] = pulsera
[ɐɾɐ̃nda] = pie :[ɐɾɐ̃ndawãwã] = dedes [ɐɾɐ̃ndaiã] = pierna :[ɐɾɐ̃ndaó] = zanca :[ɐɾɐ̃ndaá] = rodía :[aɾanbeɾa] = abrazadera pa la pierna :[aɾandabã:] = piernitas [aɾandaũsa] = coxu :[ɐɾɐnʤa:tã] = baille :[ɐɾnʤa:tɐĩ] = baillar [andarandaĩán] = correr [ɐ̃ndanɐ̃ndɐ̃] = caminar adulces
Un aspeutu peculiar de la fonética umbra ye la formación de pallabres onomatopéyiques solamente con consonantes o con series de consonates y una o bien poques vocales: [ʙ̥] = "cuspia" [↓ɬ↑ɬ] = "ñariz", "goler" (↓ɬ = ingresiva fricativa llateral sorda; ↑ɬ = eyectiva = ) [ɲ] (ñ) = aguya :[ks̪ks̪] = "escuchar" [ʔ̃tⁿtr] = "corazón" [ŋɾmna] = "estómagu"
Estos lexemes independientes participen na composición: [nãũn ↓ɬ↑ɬéĩ:]= "él golió" [atrʔ̃xg] = "acelerar", "encorajar" [a:trg] = "aceleración", "coraxe" [a:ɛrs] = "aceleráu" [ɲikoni] = coser [ɲĩíku:n] = texer
El lexema pal pronome interrogativu "quién" tamién ta compuestu solamente por consonantes: [ŋ̊ʔ̃] ="¿quién? [de ŋ̊ʔʔ̃ guapaʧã ãtá bũ:] = ¿Con quíen vien Guapacha? ([ãtáĩ] = venir).
Fonte Rendón, Guillermo (2011) La Llingua Umbra. Manizales: Institutu d'Altos Estudios Bókotta. ISBN 978-958-57127-0-6
Ver tamién Umbrá
Referencies
Enllaces esternos
Umbra