Les llingües kiowa-tañoana son una familia de llingües indíxenes americanes falaes en Nuevu Méxicu, Kansas, Oklahoma y Texas.
Dientro de la familia'l grupu tañoano ta formáu poles llingües tewa, tigua y towa o jémez. El tigua presenta diferencies ente los sos dialeutos septentrionales (taos, picurís), los sos dialeutos meridionales (Sandía, Isleta, Isleta del sur, Piro). Estes llingües falar na so mayoría la rexón habitada polos indios pueblo en Nuevu Méxicu. Per otru llau, el grupu kiowa representáu na actualidá por una sola llingua, falada en suroeste d'Oklahoma, y que primero ocupaba un territoriu más ampliu estremáu ente Nuevu Méxicu, Texas y Oklahoma. Esisten otres llingües escastaes del subgrupu piro que se consideren más cercanes al grupu tañoano.
Clasificación Llingües de la familia Nun esiste un consensu completu sobre la ramificación y diversificación de la familia kiowa-tanoana, anque una propuesta con gran aceptación ye la siguiente:Davis, Irvine. (1979)
=== Rellaciones con otres llingües Diversos autores postularon qu'esiste dalgún parentescu alloñáu ente les llingües kiowa-tañoanas y les llingües uto-azteques (hipótesis azteco-tañoana) pero la evidencia ye escasa ta lloñe de ser concluyente (na seición de léxicu puede comprobase que delles formes kiowa-tanoanas guarden dalguna paecencia coles formes uto-azteques, pero por sigo mesmes eses coincidencies nun dexen dar de cierto el parentescu).
Carauterístiques comunes Fonoloxía La tabla de más embaxoThe Americanist phonetic symbols differ from the IPA: Amer. < c > = IPA < ts >, Amer = IPA < dz >. reflexa l'inventariu consonánticu reconstruyíu pal proto-Kiowa-Tañoano, la proto-llingua que daría llugar a les llingües kiowa-tanoanas actuales, tal como foi reconstruyíu por Hale (1967) basándose nes correspondencies regulares en posición inicial:
{| style="text-align: center;" |- style="line-height: 1.1em;" ! colspan="2" | ! Llabial ! colspan="2" | Alveolar ! Velar ! Llabiu-velar ! Glotal |- align="center" ! rowspan="4" | Oclusiva ! sonora | style="font-size:larger;" | | style="font-size:larger;" | | style="font-size:larger;" | | style="font-size:larger;" | | style="font-size:larger;" | || |- ! sorda | style="font-size:larger;" | | style="font-size:larger;" | | style="font-size:larger;" | | style="font-size:larger;" | | style="font-size:larger;" | | style="font-size:larger;" | |- ! glotalizada | style="font-size:larger;" | | style="font-size:larger;" | | style="font-size:larger;" | | style="font-size:larger;" | | style="font-size:larger;" | || |- ! aspirada | style="font-size:larger;" | | style="font-size:larger;" | | style="font-size:larger;" | | style="font-size:larger;" | | style="font-size:larger;" | || |- ! colspan="2" | Nasal | style="font-size:larger;" | | style="font-size:larger;" | || || || || |- ! colspan="2" | Fricativa
| style="font-size:larger;" | || || | style="font-size:larger;" | |- ! colspan="2" | Semivocal | style="font-size:larger;" | || || || || || |} Los signos son los signos emplegaos del AFA para africaes (en IPA se denotan como ). La evidecia en favor de deriva de los prefixos; el fonema nun apaez en posición inicial estricta y por tanto, equí indícase ente paréntesis. Hale tamién reconstrúi la traza de nasalidá pa les vocales nasales. La calidá vocálica y otres carauterístiques prosódiques como la cantidá vocálica, el tonu o l'acentu inda nun fueron puramente reconstruyíes. A pesar d'eso Hale (1967) esboza dellos conxuntos de correspondencies qu'inclúin la cantidá vocálica.
La siguiente table ilustra les correspondencies fonétiques ente les consonantes iniciales reconstruyíes pal proto-kiowa-taño y los correspondientes soníos nes llingües modernes: {| style="text-align: center; line-height: 1.1em;" |+ style="line-height: 1.5em;" | Consonantes iniciales na protollingua y nes llingües modernes ! rowspan="2" | PROTO-KIOWA-TAÑO ! rowspan="2" | Taos ! rowspan="2" | Tewa ! rowspan="2" | Jemez ! rowspan="2" | Kiowa | rowspan="16" | ! colspan="2" | PROTO-KIOWA-TAÑO ! rowspan="2" | Taos ! rowspan="2" | Tewa ! rowspan="2" | Jemez ! rowspan="2" | Kiowa |- style="font-size: x-small;" ! consonante !! contestu fonéticu |- ! | || || ∅El símbolu de "conxuntu vacíu" ∅ representa la perda fonética de la consonante. || ! !!
| rowspan="3" | |- ! | || || || ∅ ! rowspan="2" | ! style="font-weight: normal; font-size: x-small;" | ante vocal oral
!
! style="font-weight: normal; font-size: x-small;" | ante vocal nasal | rowspan="2" | | rowspan="2" | | rowspan="2" | |- !
! !!
!
! !! | rowspan="2" | | rowspan="2" |
! | rowspan="2" | | rowspan="2" | | rowspan="2" | || ! !! | | rowspan="2" | |- ! | ! !! | rowspan="2" | | | rowspan="2" | |- !
| rowspan="2" | ! !! | | rowspan="2" | |- ! | Taos (y tamién Picuris) varia ente la postalveolar y l'alveolar . || || ! !!
| rowspan="2" | |- !
| rowspan="2" | | rowspan="2" | ! !!
| rowspan="2" | |- ! | | rowspan="2" | ! !!
! | | Hale (1967) trescribe esta consonante como la palatalizada in Hale (1967), frente a usada n'Hale (1962). || ! !!
| rowspan="2" | | rowspan="2" | |- !
| rowspan="2" | | rowspan="2" | ! !!
! | Taos (y Picuris) varia ente la postalveolar y l'alveolar . || | colspan="6" style="background-color: lightGrey;" | |} Como puede comprobase na tabla anterior, diéronse un bon númberu de tracamundios de soníos o perdes de contrastes fonémicos nes distintes llingües
Morfoloxía Los pronomes personales nes llingües kiowa-taño estremen ente trés persones gramaticales. Anque'l piro y el tewa estremen sistemática'l singular del plural, en tiwa y kiowa les formes de plural son idéntiques a les de singular:F. Barriga (2005): Los sistemes pronominales indoamericanos, INAH, Méxicu, ISBN 968-03-0129-X {| style="text-align:center;" ! PERSONA ! Kiowa ! Tigua ! Tewa ! Piro ! proto-KT ! proto-UA |- ! style="text-align:right;" | 1ª | non- | ną | ną | na-oé | *na- | *ni- |- ! style="text-align:right;" | 2ª | ám | ʔą | ʔų | y-kié | *ʔim- | *im- |- ! style="text-align:right;" | 3ª | | ąwaną | | wa
Onde s'emplegó la grafía <ą, ų> representa a les vocales nasales /an, on/.
Otru aspeutu gramatical interesante ye la esistencia de oposción ente diátesis direuta/inversa.
Comparanza léxica Numberales Los numberales para distintes llingües kiowa-tañoanas son: {|class=wikitable style=text-align:center; |- ! rowspan=2| GLOSA ! colspan=2| Kiowa-Towa ! colspan=3| Tewa-Tiwa ! rowspan=2| PROTO-KIOWA-TAÑO |- ! Jemez !! Kiowa ! Tewa !! Tiwa septen. !! Tiwa merid. |- | '1' || pˀɨ̜ || páːgɔ̀ || wîʔ || wẽ́mò || ˈwimˀa || *pɨmˀa |- | '2' || wî(š) || jíː || wíye || wíʔìnò || ˈwisi || *wiʦʰi |- | '3' || (tá) || pʰã́ò || poeye || pôyùo || ˈpacɔᵃ || *payuwo |- | '4' || wíː(l) || jíkjá || yôenu || wìanò || wiᵃn || *wian- |- | '5' || pˀįːtˀō || ʔɔ̃́ntˀɔ̀ || pˀa̹ːnú || pˀônyùo || ˈpˀandɔᵃ || *pˀanto |- | '6' || mį́ːtʸī || mɔ́sɔ́ || sí || mõ̂ɬì || ˈmaɬi || *masi |- | '7' || sɨ́ || pã̀nsẽ́ || ʦé || ʦù || shú || *ʦɨ |- | '8' || hɨ́ || jáʦẽ́ || khâːve || xʷílì || hwiři || *kʷʰidi |- | '9' || hɨ̜̄ || kɔ́ʦẽ́ || whä̜ːnu || xʷiẽ̀ || hɔ̃ᵃ || *kʷʰiã- |- | '10' || tǽ̜pʼɨ̜ || kɔ́kʰĩ̀ || tä̜ || tẽ́kʔɵtim || ˈtiðɜhɜm || *tæn- |} El términu pa '3' del jemez ye un préstamu del navajo. El tiwa septentrional correspuende a la variedá de Taos.
Cognados De siguío preséntense dalgunos cognaos que sofiten les correspondencies examiandas nel apartáu de fonoloxía:Los datos vienen de Hale (1967), que de la mesma los toma de G. Trager (pal Taos), Harrington (pal Kiowa), Dozier (pal Tewa), los datos pal Jemez fueron recoyíos en campu pol mesmu Hale. {| style="text-align: center;" ! !! Taos !! Tewa !! Jemez !! Kiowa !! GLOSA |- align=center ! *b
| style="text-align: left;" | 'llevar' |- align=center ! *m
| style="text-align: left;" | 'mano' |- align=center ! *d (+ V) | || || || – | style="text-align: left;" | 'gallu' |- align=center ! *d (+ Ṽ)
| style="text-align: left;" | 'arena' (en Taos), 'suelu' (en Tewa, Kiowa), 'espaciu' (en Jemez) |- align=center ! *n
| style="text-align: left;" | 1ª del signular |- align=center ! *ts
| style="text-align: left;" | 'güeyu' |- align=center ! *t
| style="text-align: left;" | 'dicir' |- align=center ! *tsʰ
| style="text-align: left;" | 'beber' |- ! *tʰ
| style="text-align: left;" | 'romper' (en Taos, Tewa, Jemez), 'estropiar enforma' (en Kiowa) |- ! *ts' | || – || – || | style="text-align: left;" | 'fégadu' |- ! *t'
| style="text-align: left;" | 'antílope' |- ! *dz | || – || || | style="text-align: left;" | 'cantar' (en Taos, Jemez), 'cantar' (en Kiowa)
Similaridades col utoazteca Dalgunos exemplos de formes léxiques comparaes en kiowa, en tewaVocabulary Words in the Kiowa-Tanoan Language Family y en proto-utoazteca.Wick R. Miller, Uto-Aztecan cognate sets, 1967. {| style="text-align:center;" ! GLOSA ! Kiowa ! Tewa ! Tigua ! proto-UA |- ! style="text-align:right;" | 'unu' | pa | wî' | wännan | *sēme |- ! style="text-align:right;" | 'dos' | yi | wíyeh | wi'i nn | *wo-/*wa- |- ! style="text-align:right;" | 'trés' | pa'o | poeyeh | payua | *pahi |- ! style="text-align:right;" | 'cuatro' | yige | yôenu | | *nawi |- ! style="text-align:right;" | 'cinco' | ant'a | p'ą́ąnú | p'anyua | *māko |- ! style="text-align:right;" | 'home' | ch'i | sen | soan | *ti-/*taka |- ! style="text-align:right;" | 'muyer' | ma | kwee | | *hupi |- ! style="text-align:right;" | 'sol' | pay | than | | *ta(w)- |- ! style="text-align:right;" | 'lluna' | p'ahy | p'óe | | *meya |- ! style="text-align:right;" | 'agua' | t'on | p'oe | p'â | *pā
Referencies
Bibliografía Campbell, Lyle. (1997). American Indian languages: The historical linguistics of Native America. New York: Oxford University Press. ISBN 0-19-509427-1. Davis, Irvine. (1979). "The Kiowa-Tanoan, Keresan, and Zuni Languages" in The languages of Native North America, ed. M. Mithun, páxs. 390-443, ISBN 0-292-74624-5. Mithun, Marianne. (1999). The languages of Native North America. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 0-521-23228-7 (hbk); ISBN 0-521-29875-X.
Enllaces esternos Gramática de Tiwa (dialeuto Tao)
Categoría:Wikipedia:Correxir/Revisar títulu