Ке́лская кні́га (таксама вядомая як «Кні́га Калу́мбы», , ) — ілюстраваная рукапісная кніга, створаная ірландскімі (кельцкімі) манахамі прыкладна ў 800 годзе. Гэта адзін з самых багата ўпрыгожаных вытанчанымі мініяцюрамі і арнаментамі сярэдневяковых рукапісаў сярод усіх тых, што дайшлі да нас. Дзякуючы цудоўнай тэхніцы выканання і прыгажосці ўзораў многія даследчыкі разглядаюць яе як найбольш значны твор сярэдневяковага ірландскага мастацтва. Кніга змяшчае чатыры Евангеллі на лацінскай мове, уступ і тлумачэнні, упрыгожаныя вялікай колькасцю каляровых узораў і мініяцюр. У наш час кніга захоўваецца ў бібліятэцы Трыніці-каледжа ў Дубліне, Ірландыя.
Гісторыя
Стварэнне thumb|200px|left|Фоліа (аркуш) 27r, на якім намаляваны сімвалы чатырох евангелістаў
Паводле асноўнай версіі яе паходжання, кніга была створана ў скрыпторыі кляштара Св. Калумбы на востраве Аёна ў канцы VIII — пачатку IX стагоддзя. Пасля таго, як кляштар быў разбураны нарманамі, кніга была перавезена манахамі, якім удалося бегчы, у Ірландыю, у Келскае абацтва (кляштар), ад назвы якога кніга і атрымала сваё імя.
Келская кніга — гэта вяршыня майстэрства ў стварэнні рукапісных кніг у перыяд з канца VI па пачатак IX стагоддзеов у кляштарах Ірландыі, Шатландыі і паўночнай Англіі, а таксама ў заснаваных выхадцамі з Ірландыі і Англіі кляштарах на кантыненце. З манускрыптаў («ілюмінаваных Евангелляў»), якія захаваліся з таго часу, можна адзначыць «Жыціе Св. Калумбы» (Cathach of St. Columba), Ambrosiana Orosius, фрагмент Евангелля з кафедральнай бібліятэкі Дарэма (усё — пачатак VII стагоддзя), кнігу з Дарау (Book of Durrow — другая палова VII стагоддзя). З кніг, створаных у пачатку VIII стагоддзя, захаваліся Евангелле з Дарэма (Durham Gospels), Евангелле з Эхтэрнаха (Echternach Gospels), Евангелле з Ліндысфарна (Lindisfarne Gospels) і Лічфілдскае Евангелле (Lichfield Gospels). Евангелле Св. Гала (St. Gall Gospel Book) і Евангелле Макрэгала (Macregal Gospels) былі створаны ў канцы VIII стагоддзя. У пачатку IX стагоддзя былі створаны Book of Armagh (датуецца 807—809), Turin Gospel Book Fragment, Leiden Priscian, St. Gall Priscian і Macdurnan Gospel. Гэтыя манускрыпты маюць агульныя рысы, якія дазваляюць даследчыкам адносіць іх да адной традыцыі.Усе манускрыпты і даты абмяркоўваюцца ў .
Кніга захоўвалася ў Келскім абацтве на працягу амаль усяго Сярэднявечча. Гэты кляштар быў заснаваны ў горадзе Келс (графства Міт, Ірландыя) у пачатку IX стагоддзя, у часы пастаянных уварванняў вікінгаў, манахамі з кляштара з вострава Аёна каля берагоў Шатландыі. Пасля таго, як востраў Аёна стаў занадта небяспечным для жыцця з-за набегаў вікінгаў, большасць манахаў перабралася ў Келскае абацтва, якое стала пасля гэтага цэнтрам манаскага супольнасці, заснаванай Св. Калумбам.
thumb|200px|right|Графства Міт (Meath) на карце Ірландыі
Пра дату і месца стварэння манускрыпта вяліся бязлітасныя спрэчкі. Традыцыя прыпісвала стварэнне кнігі самому Св. Калумбу, але палеаграфічныя даследаванні адсунулі стварэнне гэтай кнігі на больш познюю дату, прыкладна да 800-га года.
Існуе прынамсі пяць розных тэорый пра месца стварэння манускрыпта. Паводле адной з іх, кніга была створана ў скрыпторыі кляштара Св. Калумбы на востраве Аёна і перавезена ў Келскае абацтва ў цяперашнім, не да канца завершаным выглядзе. Паводле другой версіі, кніга была пачата на Аёне, а пасля праца над ёй была працягнута ў Келскім абацтве. Паводле трэцяй — кніга была цалкам створана ў скрыпторыі Келскага абацтва. Паводле чацвёртай версіі, кніга была створана на поўначы Англіі, магчыма, у Ліндысфарне, затым перавезена на Аёну, а адтуль — у Келскае абацтва. І, нарэшце, кніга магла быць створана ў невядомым кляштары ў Шатландыі. Магчыма, дакладнае месца так ніколі і не будзе ўсталявана, але ў наш час найбольш шырока прынятай з’яўляецца другая версія — кніга была распачата на в. Аёна і працягнута ў Келскім абацтве. У любым выпадку кніга была створана манахамі, якія належалі да супольнасці, заснаванай Калумбам.
Сярэдневяковы перыяд Калі б кніга ні была створана, у XII стагоддзі яна дакладна знаходзілася ў Келскім абацтве, і амаль дакладна — у пачатку XI стагоддзя. У летапісе «Аналы Ольстэра» ў запісе ад 1006 года сказана: «вялікае Евангелле Калумбы,Columkille is the name by which St. Columba is best known in Ireland. галоўная рэліквія Заходняга свету, была выкрадзена ўначы з заходняй рызніцы вялікай каменнай царквы ў Кенанас з-за свайго раскошнага акладу» (Кенанас — сярэдневяковая ірландская назва Келса). Манускрыпт быў знойдзены праз некалькі месяцаў без свайго ўпрыгожанага золатам і каштоўнасцямі акладу «пад дзёрнам».O’Donovan, John. «The Irish Charters in the Book of Kells». Ірландскі нацыянальны ўніверсітэт, Корк. Retrieved on 29 February 2008. Калі, як мяркуецца, гаворка ідзе менавіта пра Келскую кнігу, тое гэта першае згадка пра яе месцазнаходжанне ў крыніцах. Магчыма, менавіта пасля гэтага выкрадання кніга страціла шэраг старонак са свайго пачатку і канца.
У XII стагоддзі зямельныя хартыі келскага кляштара былі скапіраваны на некаторыя з чыстых старонак кнігі, што дае самае ранняе дакладнае пацверджанне месцазнаходжання кнігі ў Келсе. (Капіраванне хартый у важныя кнігі было шырока распаўсюджанай сярэдневяковай практыкай).
Пісьменнік XII стагоддзя Гіральд Камбрыйскі ў кнізе Topographia Hibernica апісвае вялікае Евангелле, якое ён бачыў у Кілдары. Апісанне Евангелля адпавядае Келскай кнізе:
З прычыны таго, што Гіральд гаворыць, што бачыў гэту кнігу ў Кілдары, магчыма, што ён бачыў іншую, цяпер страчаную, кнігу, роўную па ўзроўні стварэння Келскай кнізе, ці, магчыма, у гэтым сведчанні ён памыліўся з месцазнаходжаннем гэтай кнігі.
Келскае абацтва было распушчана падчас царкоўных рэформ у XII стагоддзі. Манастырская царква была пераўтворана ў прыхадскую, у якой працягвала захоўвацца Келская кніга.
Сучасны перыяд Келская кніга заставалася ў Келсе да 1654 года, калі кавалерыя Олівера Кромвеля размясцілася ў гэтай царкве, і кіраўнік горада адправіў кнігу для яе бяспекі ў Дублін. Кніга была падорана Трыніці-каледжу ў Дубліне ў 1661 годзе Генры Джонсам, мясцовым біскупам. За выключэннем кароткіх перыядаў выставак, Келская кніга знаходзіцца ў бібліятэцы гэтага каледжа з XVII стагоддзя па цяперашні час.
У XVI стагоддзі Джэральдам Планкетам на палях кнігі былі прастаўлены рымскімі лічбамі нумары глаў евангелляў, у адпаведнасці з падзелам на главы, прапанаваным у XIII стагоддзі архібіскупам Кентэрберыйскім Стэфанам Лэнгтанам. У 1621 годзе старонкі кнігі былі пранумараваны біскупам Джэймсам Ашэрам. У 1849 годзе каралеву Вікторыю і прынца Альберта папрасілі пакінуць свае подпісы ў кнізе. Яны распісаліся на сучасным фарзацы кнігі. Гэта старонка была выдалена ў 1953 годзе пры рэстаўрацыі.
На працягу мінулых стагоддзяў кнігу неаднаразова перапляталі і рэстаўравалі. Падчас пераплетных прац у XVIII стагоддзі старонкі былі абрэзаны, каб прывесці іх да аднаго фармату, пры гэтым некаторыя фрагменты выяў былі страчаны. Кніга была пераплецена ў 1895 годзе, але гэта вокладка хутка сапсавалася. З канца 1920-х гадоў некалькі старонак захоўваліся асобна. У 1953 годзе кніга была пераплецена Роджэрам Паўэлам у чатыры тамыHoops, Johannes (ed.) «Reallexikon der Germanischen Altertumskunde». Walter De Gruyter Inc, September 2001, 346. ISBN 3-11-016950-9.
У 2000 годзе том, які змяшчае Евангелле паводле Марка, пабываў на выстаўцы асабовых рукапісаў у Канберы, Аўстралія. Гэта была чацвёртая замежная выстаўка Келскай кнігі. На няшчасце, падчас пералёту том атрымаў «невялікае разбурэнне пігменту» з-за вібрацыі авіяматораў падчас доўгага пералёту.
Рэпрадукцыі thumb|250px|Фоліа (аркуш) 183r з факсіміле 1990 года з Келскай кнігі, які змяшчае надпіс «Erat autem hora tercia» («была гадзіна трэцяя»).
У 1951 годзе швейцарскае выдавецтва «Урс Граф-ферлаг Берн» выпусціла факсімільнае выданне. Большая частка старонак была паўторана ў чорна-белым варыянце. 48 старонак, аднак, былі паўтораны ў колеры, уключаючы ўсе поўнастаронкавыя ілюстрацыі.
У 1979 годзе іншае швейцарскае выдавецтва, «Факсіміле ферлаг Лазерн», папрасіла дазволу на выпуск поўнакаляровага факсіміле-выдання. Першапачаткова Трыніці-каледж адмовіў яму з-за асцярогі пашкодзіць кнігу. У 1986 годзе, пасля распрацоўкі бяспечнага працэсу для зняцця фотакопій, які выключаў дакранання да старонак, дазвол быў атрыманы. Выданне выйшла ў 1990 годзе ў 2-х тамах, у першым — факсіміле кнігі, у другім — каментарыі навукоўцаў. Даступная версія на CD-ROM з адсканаванымі выявамі старонак факсіміле-выдання і каментарыямі даследчыкаў.
Апісанне Келская кніга змяшчае чатыры Евангеллі, напісаных чорнымі, чырвонымі, пурпурнымі і жоўтымі чарніламі, з прадмовай, пасляслоўямі і выбаркай урыўкаў з Евангелляў. У наш час кніга складаецца з 340 пергаментных старонак, якія называюцца фоліямі. Большая частка старонак з’яўляецца часткай двайных аркушаў, так званых біфолій, але некаторыя старонкі з’яўляюцца адзінарнымі.
Мяркуюць, што каля 30 фолій былі страчаны (засталася згадка, што ў 1621 годзе ў кнізе было 344 фоліі). Захаваныя фоліі сабраны ў 38 «сшыткаў». У адзін сшытак уваходзіць ад 4 да 12 фолій (ад 2-х да 6-і біфолій). Найбольш часта ў сшытку змяшчаецца 10 фолій. Некаторыя фоліі з’яўляюцца асобнымі лістамі, у прыватнасці, многія важныя дэкараваныя старонкі. На многіх старонках захаваліся дапаможныя лініі і пазнакі. Пергамент высакаякасны, хоць фоліі маюць неаднолькавую таўшчыню, ад вельмі тоўстых да аркушаў, якія амаль прасвечваюцца. Фармат кнігі ў наш час 330 на 250 міліметраў. Першапачаткова старонкі не былі аднаго памеру, але ў XVIII стагоддзі іх абрэзалі, каб прывесці да аднолькавага выгляду. Вобласць тэксту — прыкладна 250 на 170 мм. На кожнай старонцы з тэкстам ад 16 да 18 радкоў. Манускрыпт добра захаваўся. Кніга засталася незавершанай, і некаторыя мініяцюры існуюць толькі ў накідах.
Змест Кніга ў сучасным выглядзе змяшчае прадмову, поўны тэкст Евангелляў паводле Матфея, Марка і Лукі і тэкст Евангелля паводле Яна да Ян. 17:13. Астатняя частка Евангелля паводле Яна і невядомы кавалак прадмовы страчаны — магчыма, гэта адбылося, калі кніга была выкрадзена ў пачатку XI стагоддзеа. Захаваны кавалак прадмовы складаецца з двух фрагментаў спісаў яўрэйскіх імёнаў, якія згадваюцца ў евангеллях, Breves causae і Argumenta (перакрыжаваныя спасылкі на евангеллі і легенды пра жыццё евангелістаў) для чатырох Евангелляў, і кананічных табліц Еўсевія Кесарыйскага. Верагодна, што, падобна да Евангелля з Ліндысфарна, кнігі з Дарау і кнігі з Армага, частка страчанай прадмовы ўтрымлівала ліст Ераніма да Папа Дамаса I, вядомы як «Novum opus», у якім Еранім тлумачыць мэту свайго перакладу. Таксама магчыма, хоць менш верагодна, што страчаны матэрыял змяшчаў ліст Еўсевія да Карпіяна, у якім ён тлумачыць выкарыстанне кананічных табліц (з усіх вышэйпералічаных кніг толькі Евангелле з Ліндысфарна змяшчае гэты ліст).
Існуюць два фрагменты спісаў яўрэйскіх імёнаў: адзін на правым баку першага аркуша кнігі, другі на аркушы 26, які ў наш час устаўлены ў канец уступнай часткі Евангелля паводле Яна. Першы фрагмент спісу змяшчае канец спісу імёнаў з Евангелля паводле Матфея. Адсутныя імёны з гэтага спісу павінны былі займаць дадаткова два аркушы. Другі фрагмент спісу, на аркушы 26, змяшчае каля чвэрці спісу імёнаў з Евангелля паводле Лукі. Імёны з гэтага Евангелля павінны займаць каля трох аркушаў дадаткова. Структура сшытка, у якім знаходзіцца аркуш 26, гаворыць пра тое, што дадатковыя тры лісты не маглі знаходзіцца паміж лістамі 26 і 27, так што ліст 26 дакладна знаходзіцца не на сваім арыгінальным месцы. Спісы імёнаў для Марка і Яна, відаць, страчаны.
thumb|200px|left|Фоліа (аркуш) 5r, які змяшчае старонку з кананічнымі табліцамі Еўсевія.