Батанічны сад Батанічнага інстытута імя У. Л. Камарова РАН (Батанічны сад БІН РАН; былы Імператарскі Батанічны сад) — адзін з найстарэйшых батанічных садоў Расіі, размешчаны на Аптэкарскімі востраве ў Санкт-Пецярбургу. Займае тэрыторыю паміж Аптэкарскай набярэжнай Вялікай Неўкі, набярэжнай Карпаўкі, Аптэкарскім праспектам і вуліцай Прафесара Папова (насупраць электратэхнічнага ўніверсітэта «ЛЭТІ»).
Батанічны сад адміністрацыйна падпарадкоўваецца Батанічнаму інстытуту імя У. Л. Камарова, з’яўляецца яго аддзелам, і ўваходзіць, такім чынам, у структуру Расійскай акадэміі навук.
Калекцыя размешчанага на тэрыторыі саду Батанічнага музея імя У. Л. Камарова налічвае звыш 80 тысяч узораў. Экспазіцыя музея прысвечана расліннасці Зямлі, гісторыі і эвалюцыі раслін, раслінным рэсурсам Расіі, узаемаадносінам раслін і чалавека.
Гісторыя саду
Сад у XVIII стагоддзі Батанічны сад у Санкт-Пецярбургу вядзе сваю гісторыю ад Аптэкарскага саду, або Аптэкарскага агарода. Аптэкарскія сады ў Расіі ладзіліся з часоў Міхаіла Фёдаравіча для ўтрымання аптэк казённых і палявых; пры Аляксею Міхайлавічу было 3 аптэкарскія сады.
Першы (не захаваўся) падобны сад у Санкт-Пецярбургу быў разведзены на цяперашняй Вялікай Охце, паблізу развалін крэпасці Ніеншанц. Існавалі таксама Аптэкарскія агароды на Мойцы. Указам 11 (22) лютага 1713 года Пётр I загадаў заснаваць Аптэкарскі сад на адным з астравоў, якія ляжаць паблізу Санкт-Пецярбурга — Вароніным. У сувязі з гэтым пасля востраў пачаў называцца Аптэкарскім.
Галоўнай мэтай было развядзенне лекавых траў. Паступова тэрыторыя саду пашыралася за кошт пакупкі і далучэння да яго асобных участкаў. Пры Кацярыне II сад меў у даўжыню 300, а ў шырыню 200 сажняў (гэта значыць 640 на 425 метраў); быў пабудаваны вялікі драўляны дом, у якім жыў прафесар батанікі, а летам — прэзідэнт Медыцынскай калегіі. У той час тут старанна разводзілі «тунгускі чаёк» (Spiraea ulmaria L.) — лічылася, што гэта — цудоўны патагонны сродак пры прастудных і ліхаманкавых хваробах.
Сад заўсёды знаходзіўся ў цеснай сувязі з дакторскімі і навучальнымі ўстановамі сталіцы, служачы ім дапаможнікам пры выкладанні батанікі; тут чыталі лекцыі батанікі: Буксбаўм — першы батанік-спецыяліст, які кіраваў садам, які здзейсніў некалькі экскурсій па Расіі і ўзбагаціў аптэкарскімі гадавальнікі першымі рэдкімі відамі рускіх раслін, Фішэр, Сігезбек, Рудольф, Стэфан і іншыя; яны ж і кіравалі садам, які быў разведзены архіатэрам Блюментростом. Тут таксама працаваў Гаспар Фохт, запрошаны ў сталіцу Пятром ў 1718 годзе і гадаваўшый сады Гадовы і Аптэкарскі.
Побач з Садам было адкрыта вучылішча для дзяцей канцылярскіх служыцеляў Медыцынскай калегіі, першым дырэктарам якой быў штаб-лекар Парпура, пад вядзеннем якога знаходзілася таксама зноў заснаваная медыцынская друкарня (пасля друкарня Міністэрства ўнутраных спраў).
Сад у XIX стагоддзі
Перабудова пры Аляксандры I У 1823 годзе Аптэкарскі сад, з прычыны нястачы сродкаў (12 000 рублёў асігнацыямі ў год), знаходзіўся ў жаласным стане. Ён меў два аддзела: медыцынскі і батанічны, але лік раслін апошняга было невялікі — не больш за 1 500 відаў, і пры гэтым ніякіх навуковых калекцый і дапаможнікаў. У гэты час на яго звярнуў увагу кіраўнік Міністэрствам унутраных спраў граф Віктар Паўлавіч Качубей і задумаў пераўтварыць сад, зрабіўшы яго не толькі месцам гадоўлі лекавых траў, але, галоўным чынам, месцам навукі.
Распрацоўка плана перабудовы саду была даручана прафесару Ф. Б. Фішэру, які і прадставіў гэты праект імператару Аляксандру Паўлавічу.
22 сакавіка 1823 года выйшла Найвысокі загад змяніць будову саду згодна з прадстаўленаму плану, а менавіта: злучыць абодва аддзела — медыцынскі і батанічны — у адзін сад, перабудаваць і палепшыць будынак, нарэшце, перайменаваць Аптэкарскі сад у Імператарскі Батанічны сад.
Кіраванне новым садам было даручана Фішэру. Неўзабаве пасля гэтага для заняцця пасады старэйшага садоўніка прыбыў з Лондана Ф. Г. Фальдерманн.
Працягваючы займацца развядзеннем аптэкарскіх траў, Імператарскі Батанічны сад меў з тых часоў галоўнаю мэтай навуковую дзейнасць, для чаго ён набываў на асігнаваныя яму грошы расліны жывыя і ў сухім выглядзе, насенне, заводзіў бібліятэку, музей. Акрамя таго, Сад служыў месцам навучання садоўніцтву і гародніцтву садовых вучняў, а таксама меў аддзяленне для практычных заняткаў студэнтаў.
Першая грашовая дапамога была Найвысока падаравана ў дзень адкрыцця Садка ў памеры 100 000 рублёў асігнацыямі; на гэтыя грошы былі набыты жывыя расліны з калекцый, якія знаходзіліся ў Санкт-Пецярбургу і яго ваколіцах. У гэты ж час, які прыбыў з Лондана старэйшы садоўнік Фальдерманн прывёз адтуль значную калекцыю жывых раслін. У 1823 годзе ў садзе ўжо ўтрымлівалася каля 15 000 жывых раслін.
Пераўтварэнні пры Мікалаі I 30 сакавіка 1830 года выйшаў загад Мікалая I перадаць Батанічны сад з Міністэрства ўнутраных спраў у падпарадкаванне Міністэрства Імператарскага двара. З гэтым пераходам штогод выдаецца сума павялічылася амаль удвая (123 000 рублёў асігнацыямі), асабісты склад Саду быў павялічаны яшчэ ў 1829 годзе. З павелічэннем сродкаў галоўная ўвага Саду была накіравана на пераслед навуковых мэтаў, якіх у папярэдні перыяд даводзілася надаваць так мала часу. З тых часоў было адменена абавязацельства задавальняць спецыяльным патрэбах Медыцынскай акадэміі: лекцыі дырэктара Саду для студэнтаў Медыка-хірургічнай акадэміі былі скасаваныя, развядзенне аптэкарскіх траў спачатку зменшана, а затым і зусім спынены. Але ў той жа час пакінута права карыстацца калекцыямі саду розных навучальных установах сталіцы, у тым ліку Пецярбургскім універсітэтам.У другі перыяд сваёй дзейнасці Батанічны сад дасягнуў такога развіцця ва ўсіх сваіх частках, што ў 1843 годзе з’явілася патрэба ў змене штата, прычым асабісты склад саду павялічыўся увядзеннем двух новых навуковых пасад: фізіёлага і кансерватара, і акрамя таго, дададзена некалькі садоўнікаў. Пры такім змене і грашовыя сродкі спатрэбілася павялічыць; з 1 студзеня 1843 года Найвысока трэба было на штогадовы расход саду 54 045 рублёў срэбрам.
5 красавіка 1850 года Фішэр быў звольнены ад пасады дырэктара Саду, якую з лютага 1851 года заняў Карл Мэер, які стаяў на чале Саду да сваёй смерці 13 лютага 1855 года. У той жа час са смерцю князя П. М. Валконскага ў 1852 годзе Батанічны сад, застаючыся па-ранейшаму ў ведамстве Міністэрства двара, быў даручаны міністру надзелаў і кіраўніку кабінетам імператара, графу Л. А. Пероўскаму, а па смерці яго ў 1855 годзе загадванне Садам было ўскладзена на обер-гофмейстара барона П. К. Меендорфа. У тым жа годзе, пасля смерці К. А. Меера, абавязкі дырэктара Саду былі падзеленыя паміж двума асобамі: адміністрацыйная, гаспадарчая і лікаводная часткі даверылі асабліваму чыноўніку, які не залежыць ад дырэктара, са званнем таварыша дырэктара, затым гэтая пасада стала называцца кіраўніком садам; яе заняў 28 красавіка 1855 года барон К. К. Кістэр, а з 20 верасня таго ж года абавязкі дырэктара па навуковай і садовай часткі былі ўскладзены на Э. Л. Рэгель, які заставаўся ў гэтым званні да скасавання пасады кіраўніка садам у снежні 1866 года.
Пераўтварэнні ў другой палове XIX стагоддзя 24 ліпеня 1863 года ўказам Аляксандра II было загадана перадаць Імператарскі Батанічны сад з ведамства Міністэрства двара ў вядзенне Міністэрства дзяржаўных маёмасцяў; далей, працягваючы назвацца Імператарскім, складацца пад заступніцтвам і папячэннем яго Імператарскай высокасці вялікага князя Мікалая Мікалаевіча і мець пастаянныя зносіны з Імператарскай акадэміяй навук і навукова-практычнымі батанічнымі ўстановамі Імперыі для дасягнення істотнай мэты саду — развіцця яго адпаведна патрабаванням навукі і ва ўжыванні яе да практычнага садоўніцтву. Паступіўшы ў Міністэрства дзяржаўных маёмасцяў, Сад яшчэ некаторы час утрымліваў ранейшы штат; толькі 8 лістапада 1866 года быў зацверджаны ў выглядзе вопыту на тры гады новы штат, і разам з тым падараваныя Садзе адмысловыя «Правілы для дзеянняў Імператарскага Санкт-Пецярбургскага Батанічнага Саду і кіравання ім». Па новаму штату, канчаткова зацверджаным 17 сакавіка 1870 года, колькасць навуковых дзеячаў Саду было павялічана, але пры гэтым агульная штатная сума засталася тая ж, што ў 1843 годзе, з прыбыткам да яе толькі дадатковых сум, выдадзеных да 1863 года, і складалася з 60 903 рублёў срэбрам.
Неўзабаве пасля паступлення Саду ў вядзенне Міністэрства дзяржаўных маёмасцяў кіраванне ім было часова даручана Рудольфу Эрнеставічу Траўтфетэру, зацверджаным у 1864 годзе ў званні загадчыка Садам, а ў 1866 годзе, згодна з палажэннем новага штата, дырэктарам.
Навуковыя заняткі, якія прынялі вялікія памеры, патрабавалі спецыялістаў, для чаго замест ранейшага дырэктара па навуковай і садовай частцы, былі заснаваныя тры пасады галоўных батанікаў, занятыя Рэгелем, Сяргеем Мацвеевічам Разанавым, які памёр у 1870 годзе, і Максімовічам. У 1870 годзе зацверджаны на пасадзе малодшага кансерватара пры музеі і лабараторыі Аляксандр Фёдаравіч Баталін. Далей быў заснаваны пры садзе асаблівы савет для абмеркавання спраў па навуковай і тэхнічнай частцы. Членамі савета, акрамя дырэктара і галоўных батанікаў, былі прызначаныя: апекуном і заступнікам Саду — Н. А. Скалон, а ад Імператарскай акадэміі навук — Ф. І. Рупрэхт і Максімовіч.
Яшчэ адно з важных пераўтварэнняў у кіраванні Саду складалася ў тым, што з гэтага часу сталі наймаць толькі вольных садоўнікаў, а што не належаць да прыдворна-служыцельскаму званні, як тое было раней. З павелічэннем і развіццём дапаможнікаў ўзрастала таксама і навуковая дзейнасць Саду. Хоць з 1864 года Сад не быў у стане адпраўляць на свае сродкі падарожнікаў, тым не менш калекцыі жывых раслін, а галоўнае гербарыі дастаўляліся асобамі, вандраваўшымі па даручэнні іншых навукоўцаў таварыстваў і бралі на сябе працу збіраць калекцыі і для Батанічнага саду.
Так, А. К. Бекер, пражываючы ў Сарэпце, штогод рабіў падарожжа ў Прыволжскія стэпы, Дагестан, Туркменістан і іншыя краі. З 1869 года Батанічны сад пачаў атрымліваць калекцыі ад вядомага вандроўцы па Амерыцы — Венядзікта Рэцля. Начальнік Туркестанскай экспедыцыі М. А. Северцаў даставіў саду значную колькасць раслін і насення. М. М. Пржэвальскі, адправіўшыся ў 1871 годзе ў Манголію, прапанаваў саду свае паслугі па зборы насення і раслін. Шмат яшчэ і іншых асоб працавала на карысць саду.
У 1873 годзе сад адсвяткаваў 50-гадовую гадавіну свайго існавання. Навуковыя калекцыі саду знаходзіліся ў той час у такім добрым стане, што ён мог прыняць удзел у Венскай сусветнай выставе, куды ў якасці эксперта па садоўніцтву быў пасланы галоўны батанік Рэгель. У наступныя гады сад удзельнічаў ва ўсіх выставах садоўніцтва, на якіх атрымліваў неаднаразова пахвальныя лісты і медалі.
У 1875 годзе адбылася важная перамена ў асабістым складзе саду — дырэктар саду, тайны саветнік Траутфетэр, па разладжанаму здароўю і згодна з прашэннем быў звольнены ад службы; яго месца заняў галоўны батанік саду Рэгель, а малодшы кансерватар Баталін перамешчаны на пасаду загадчыка біялагічнай лабараторыі саду. У 1876 годзе памёр старэйшы кансерватар П. П. Глен, пасада якога ў 1877 годзе была занятая малодшым кансерватарам І. Ф. Шмальгаузенам.
Для выпрабаванні ўсходжасці насення і вызначэння прыдатнасці іх 15 снежня 1877 года па пачыну Баталіна, які да таго часу быў прызначаны галоўным батанікам, пры біялагічнай лабараторыі была адкрыта станцыя, куды кожны жадаючы за пэўную плату мог прыносіць насенне для даследаванні іх. Станцыя была створана па тыпу першай у свеце Насеннай кантрольнай станцыі Ф. Нобэ (:de:Friedrich Nobbe, Тарант, Германія). З дапамогай прафесара Ноббе Баталін за свой кошт набыў прыборы для вызначэння ўсходжасці насення. З 1 студзеня 1878 года станцыя прыступіла да працы.
З падарожнікаў, якія працавалі для Саду ў 1877 годзе, трэба адзначыць А. Регель, які адправіўся ў Семірэчанскі край, і натураліста Уоллеса, які сабраў калекцыі ў розных месцах трапічнай Амерыкі.