Блёкат чорныНазва Блёкат чорны згодна з (Hyoscýamus níger) — двухгадовая травяністая расліна, від роду сямейства , якая першапачаткова расла ў Еўразіі, а затым распаўсюдзілася паўсюдна.
Усе часткі расліны атрутныя, утрымліваюць моцнадзейныя алкалоіды — , і атрапін. Блёкат і яго прэпараты ўжываюць і як лекавую расліну, але толькі па прызначэнні лекара.
Назва Відавую назву niger — чорны — расліна атрымала з-за чорна-фіялетавага зева кветкіПаводле кнігі «Энциклопедия лекарственных растений» (гл. раздзел Літаратура)..
Сярод беларускіх назваў блёкат чорны, блёкатFederowski M. Lud Bialoruski na Rusi litewskiej. Krakow, I, 1897, дурнап’янАнтонов А. А. О врачебных растениях, дикорастущих в Витебской губернии и употребляемых населением ее в домашней народной медицине. Витебск, 1888, мардоўнік Ботанический словарь, Спб, 1878Kraskoŭski A. Bielaruskija lekarskija ziolki. Wilnia, 1921, гарлачыкі, зубнікВасількоў І. Г. Матэрыялы да флоры Горацкага раёна. Праца навуковага таварыства па вывучэнню Беларусі, т. III. Горы-Горкі, 1927Ганчарык М. М. Беларускія назвы раслін. Праца навуковага таварыства па вывучэнню Беларусі, т. II і IV. Горы-Горки, 1927 Русские лекарственные растения. т. I. Петроград, 1918Чоловский К. Опыт описания Могилевской губернии. По программе и под редакцией А. С. Дембовецкого, кн. I. Могілев., дур-трава, дыдар, дыдырДобровольский В. Н. Смоленский областной словарь. Смоленск, 1914.
Батанічнае апісанне
Двухгадовая расліна вышынёй 20-115 см, з непрыемным пахам, пакрытае мяккім клейкім пушком. У першы год утварае толькі эліптычных завостранага, выемкава-перыстараздзельнага або буйназубковага мяккага лісця на доўгіх хвосціках. Прамыя, тоўстыя (таўшчынёй ля аснавання 1,5—2 см), галінастыя, пакрытыя мяккімі валасінкамі сцёблы вырастаюць на другі год.
Корань вертыкальны, таўшчынёй да 2-3 см, слабагалінасты, мяккі, часам амаль губчаты, маршчыністы, з патоўшчанай каранёвай шыйкай.
Лісце чарговае, мяккае, цьмянае, зверху цёмна-зялёнае, знізу шаравата-зялёнае, больш светлае. Ніжняе (разеткавае) лісце на доўгіх хвосціках, даўгавата-яйкападобнае або эліптычнае, выемчата-перыстанадрэзанае, да часу цвіцення адмірае; сцябловае— сядзячае, паўсцеблаабдымныя, даўгавата-ланцэтнае, выемчата-лопасцевае або надрэзанае, з трохкутнымі або трохкутна-ланцэтнымі, завостранымі або вострымі, большай часткай з чатырма—пяццю лопасцямі або надрэзамі; прыкветкавае — сядзячае, даўгаватае або вузкаланцэтнае, з нешматлікімі зубцамі або цэльнакрайняе. Лісце, як і ўся расліна, валодае непрыемным пахам.
Кветкі сядзячыя, сабраны на канцах сцябла і галін у аблісцвеных завітках, якія пасля цвіцення моцна падаўжаюцца. Чашачка зялёная травяністая, даўжынёй 10-22 мм, унізе трубчастая, вышэй сярэдзіны рэзка шырока званочкава-пашыраная, з пяццю шырокімі трохкутнымі зубцамі, рэзка звужанымі ў кароткае вастрыё; пры пладах павялічаная, даўжынёй 21-32 мм, цвярдзее, званочкавая, з перацяжкай вышэй сярэдзіны, у ніжняй частцы пашыраная і тут густаатагнута-валасістая. Вяночак пяцілопасцевы, даўжынёй 20-45 мм, варонкападобны, брудна-жоўты або радзей бялёсы, з сеткай пурпуровых жылак, а ў зеве і ў верхняй частцы трубкі пурпурна-фіялетавы, з тупымі, некалькі няроўнымі лапасцямі адгіну. Тычынкі няроўныя, дзве больш кароткія, астатнія тры — больш доўгія, некалькі перавышаюць зеў, з белымі ніткамі, прымацаванымі ў сярэдзіне трубкі, унізе валасістай. Песцік з верхняй завязью. Завязь голая; слупок у ніжняй частцы валасісты. Лычык галоўкавы. Цвіце ў чэрвені — жніўні.
Плады — двухгнёздавая каробачка гарлачыкавай формы (крыначка), якая адкрываецца наверсе паўшарападобным вечкам. Насенне шматлікае (да 500 насенін у кожнай каробачцы), цёмна-карычневае або буравата-шэрае, круглявае або злёгку пупышкападобнае, пляскатае, з дробнаячэістай паверхняй, даўжынёй каля 1,5 мм; вага 1000 насенін 0,5—0,9 г. Плоданасіць у ліпені — верасні. Размнажаецца толькі насеннем.
Распаўсюджанне і экалогія Натуральны арэал вельмі вялікі, уключае поўнач Афрыкі (ад Алжыра да Туніса), умераную і трапічную зоны Азіі (Малая Азія, Сярэдняя Азія, Пярэдняя Азія, Каўказ і Закаўказзе, Кітай, Індыйскі субкантынента), амаль усю Еўропу (ад паўднёвай Швецыі да Корсікі).
Расліна і здзічэла ў Паўночнай Амерыцы і Аўстраліі.
У Расіі і сумежных краінах блёкат чорны распаўсюджаны галоўным чынам у сярэдняй і паўднёвай паласе еўрапейскай часткі Расіі, у Заходняй і Усходняй Сібіры, Сярэдняй Азіі, на Каўказе, ва Украіне, у Беларусі, дзе часцей сустракаецца на поўдні, і Прыбалтыцы, як заносны від на Далёкім Усходзе Расіі.
Ставіцца да рудэральных пустазелляў, расце на закінутых месцах, каля дарог і жылля, па пакладах і палях.
Асноўныя раёны нарыхтовак сыравіны ў Расіі: Паўночны Каўказ, Башкірыя, Самарская і Варонежская вобласці. Уведзены ў культуру. Культывуецца ў спецыялізаваных гаспадарках на Украіне і ў Сібіры.
Харчовыя ланцугі Блёкатам харчуюцца лічынкі некаторых відаў лускакрылых (напрыклад, бялянка капусная) і цвердакрылыя (напрыклад, лічынкі і жукі каларадскага жука).
Раслінная сыравіна Лісце блёкату чорнага і вырабленыя з іх прэпараты ўваходзілі ў .
У гамеапатыя прымяняецца эсэнцыя са свежай цэлай квітнеючай расліны.
У тыбецкай медыцыне прымяняюцца насенне і трава.
Нарыхтоўка лекавай сыравіны З лячэбнай мэтай нарыхтоўваюць (), у фазе разеткі і цвіцення, і траву блёкату (), у фазе плоданашэння. Тэрмін захоўвання сыравіны два гады.
Сцябловае лісце збіраюць у ліпені, падчас цвіцення раслін (разеткавае да гэтага часу адмірае), а разеткавае з нецвітучых раслін — увосень першага года жыцця. Сабранае лісце адразу пасля яго збору сушаць на гарышчах пад жалезным дахам або пад навесамі, раскладваючы іх тонкім пластом. Пры выкарыстанні сушылак тэмпература награвання матэрыялу не павінна перавышаць 60° С. Добрая сыравіна не павінна мець вільготнасць больш 13-14 %, попелу не больш за 20 %, у тым ліку попелу, нерастваральнага ў дзесяціпрацэнтнай салянай кіслаце, не больш за 10 %, алкалоідаў не менш 0,05 %, арганічнай прымешкі (часткі іншых раслін) не больш за 1 %, мінеральных прымешак (пыл, зямля, пясок, каменьчыкі) не больш за 0,5-1 %, пажоўклага, пабурэлага і чорнага лісця блёкату не больш за 3-5 %, іншых частак блёкату (верхавін сцеблаў, кветак і пладоў) не больш за 4-5 %, здробненых частак лісця блёкату не больш 8-9 %.
Апрацоўка ў культуры
Блёкат паходзіць з Еўразіі, але цяпер вырошчваецца па ўсім свеце для выкарыстання ў фармакалагічных мэтах. Блёкат рэдка сустракаецца ў Паўночнай Еўропе; яго культываванне для медыцынскага прымянення распаўсюджана і легальна ў Цэнтральнай і Усходняй Еўропе і ў Індыі. Блёкат з’яўляецца знікаючай раслінай паводле Чырвонага спіса Сусветнага саюза аховы прыродыRaetsch, Ch. (2005). The encyclopedia of psychoactive plants: ethnopharmacology and its applications. US: Park Street Press. pp. 277–282..
Вырошчванне блёкату чорнага ў культуры магчыма на ўрадлівых друзлых глебах. Участкі, на якіх застойваецца вада, для вырошчвання блёкату непрыдатныя. Лепшыя папярэднікі — чорны і азімыя, якія высейвалі па ўгноенаму пару. Глебы з падвышанай кіслотнасцю неабходна . Угнаенні ўносяць пад асноўнае узворванне пры пасеве і ў падкормах. Пасеў вырабляюць вясной ці пад зіму. Для вясновага пасеву насенне неабходна . Пасеў вырабляюць радавым спосабам з міжраддзямі ў 60 см з заладкай насення на глыбіню 1,5-2 см. Норма высеву насення 8-9 кг са ўсходжасцю не ніжэй за 65-70 %. Калязімовы пасеў вырабляюць павярхоўна, без заладкі насення пры норме высеву 10-11 кг/га. На першым годзе жыцця расліна развівае толькі разетку прыкаранёвага лісця, на другім годзе цвіце і плоданасіць. Догляд плантацый складаецца ў праполцы і рыхленні міжраддзяў, падкормах і барацьбе са шкоднікамі і хваробамі. Збор ураджаю лісця ў першым годзе вегетацыі праводзяць у канцы лета, калі большая частка яго дасягае поўнага развіцця (спыняецца рост ліставай пласцінкі). Абрываюць буйнае лісце, пакідаючы дробнае ў сярэдзіне разеткі. На наступны год увесну ў пачатку цвіцення збіраюць сцябловае лісце. Траву перад сушкай здрабняюць на саламарэзцы. Ураджайнасць паветрана-сухой сыравіны складае 8-12 ц/га.
Уся расліна ядавітая і мае моцны непрыемны пах, таму пры рабоце з блёкатам у памяшканнях рот і нос неабходна закрываць марлевай павязкай, а на вочы надзяваць ахоўныя акуляры.
Хімічны склад У каранях расліны ўтрымліваюцца алкалоіды ў колькасці 0,15-0,18 %, у лісці — да 0,1 %, сцеблах — каля 0,02 %, насенні — 0,06-0,1 %. Сярод алкалоідаў — , атрапін, . Змяшчаецца таксама гіясцыпікрын, гіясцэрын і гіясцыразін. Максімальная колькасць алкалоідаў у лісці знойдзена ў пачатку цвіцення.
У насенні знойдзена да 34 % тлустага алею светла-жоўтага колеру, у склад якога ўваходзіць ненасычаныя кіслоты (6,3 %), лінолевая (71, 3 %) і алеінавая кіслоты (22,4 %).
Фармакалагічныя ўласцівасці
Алкалоіды блёкату чорнага валодаюць атрапінападобным дзеяннем, то ёсць аказваюць дзеянне на гладкую мускулатуру, пашыраюць , павышаюць , выклікаюць , душаць залозавага апарата, пачашчаюць скарачэнні сэрца. Дзеянне алкалоідаў блёкату на цэнтральную нервовую сістэму рознае: гіясцыямін павышае ўзбудлівасць нервовай сістэмы, а скапаламін — паніжае яе.
Таксічнасць
Таксічнасць Блёкат нават у малых дозах можа быць таксічны. Асабліва вялікая рызыка атручвання дзяцей, якіх прыцягваюць арыгінальныя плады блёкату. Таму ў населеных пунктах від падлягае безумоўнаму знішчэнню.
Сімптомы атручвання: маторнае ўзбуджэнне, рэзкае пашырэнне зрэнак, гіперэмія скурных пакроваў асобы і шыі, сухасць слізістай рота, ахрыпласць голасу, часты пульс, галаўны боль, моцная смага, расстройства мовы і глытання, зрокавыя галюцынацыі, трызненне, эпілептычныя сутаргі са стратай прытомнасці. У наступным развіваецца каматозны стан.
Дапамога. Прызначэнне рэчываў анціхалінэстэразнага і халінаміметычнага дзеяння (, , ), марфіну і слабымі растворамі акісляльнікаў (), прызначэнне адсарбуючых сродкаў з наступным прамываннем страўніка і правядзенне сімптаматычнай тэрапіі, накіраванай на аднаўленне жыццёва важных функцый арганізма.
Таксанамія Від Блёкат чорны ўваходзіць у род трыбы падсямейства сямейства парадку .
Гаспадарчае значэнне і ўжыванне
Гісторыя
Выкарыстанне блёкату старажытнымі грэкамі было задакументавана Плініем, а рэкамендаваў яго ў якасці заспакаяльнага і абязбольвальнага. Расліна, запісаная як Herba Apollinaris, выкарыстоўвалася жрыцамі Апалона для .
З лекавымі мэтамі блёкат гістарычна выкарыстоўвалі ў спалучэнні з такімі раслінамі, як , і , для , а з-за яго ўключалі ў склад «чароўных зелляў». Гэтыя псіхаактыўныя ўласцівасці ўключаюць у сябе візуальныя галюцынацыі і адчуванне палётуSchultes & Smith 1976, p. 22. Першапачаткова блёкат выкарыстоўваўся ў , арабскіх краінах і Азіі, хоць у Сярэдневякоўі быў распаўсюджаны і ў Англіі, Janet Lloyd, The Spanish Inquisition, Yale University Press, 2006, ISBN 0-300-11982-8, ISBN 978-0-300-11982-4, p229 footnote 10]. У апошні час дадзеныя пра яго ранейшае выкарыстанне ў шатландскім неаліце былі аспрэчаныяBlack Henbane (Hyoscyamus niger L.) in the Scottish Neolithic, (1999) 26, 45-52. Джон Джэрард у сваёй кнізе «Herball» піша, што «Лісце, насенне і сок, пры прыёме ўнутр выклікаюць неспакойны сон, падобны сну п’янага, які доўга цягнецца і з’яўляецца смяротным для пацыента. Мыццё ног у адвары блёкату, а таксама часта водар яго кветак наводзіць сон».
Блёкат быў адным з інгрэдыентаў ў , што традыцыйна выкарыстоўваўся ў для араматызацыі. Некалькі гарадоў, у першую чаргу Пльзень, былі названыя ў гонар нямецкай назвы расліны «Bilsenkraut» у кантэксце яе вытворчасці для араматызацыі піва. Блёкат выйшаў з ужывання ў півавараў з-за замены яго на у XI—XVI стагоддзях, паколькі забараняў выкарыстоўваць пры вытворчасці піва любыя інгрэдыенты, акрамя ячменю (соладу), хмелю і вады.