Цімафей Пятровіч Ло́мцеў (; 2 (15) 1906, сяло Качарга, Навахапёрскі павет, Варонежская губерня — 19 красавіка 1972, Ленінград) — беларускі і рускі савецкі мовазнавец, беларусіст, русіст і славіст, спецыяліст па сінтаксісе, фаналогіі, гісторыі і тэорыі мовы; доктар філалагічных навук, прафесар.Тимофей Петрович Ломтев // Вопросы русского языкознания. Вып. 2 / под ред. К. В. Горшковой. — М.: Издательство Московского университета, 1979. — С. 5—9.Жураўскі А. І. Ломцеў // Беларуская энцыклапедыя: у 18 т. — Мінск: БелЭн, 1999. — Т. 9: Кулібін — Малаіта. — С. 340.
Значная частка навуковай дзейнасці Ломцева была звязана з беларускай мовай. Яго працы «Беларуская граматыка. Фанетыка і правапіс» (1935) і «Беларуская граматыка. Марфалогія» (1936) у гістарыяграфіі беларускага мовазнаўства разглядаліся як першы навуковы курс сучаснай беларускай літаратурнай мовы.Беларускае мовазнаўства: бібліяграфічны ўказальнік (1825—1965 гг.). — Мінск: Навука і тэхніка, 1967.
Імя
Руская форма прозвішча Ло́мтев з націскам на першым складзе. Прозвішча Ломтев выводзіцца ад слова ломоть з суфіксам -ев; у даследаваннях рускіх прозвішчаў адзначаецца перанос націску ў параўнанні з утваральным словам.Унбегаун Б. О. Русские фамилии / пер. с англ.; общ. ред. Б. А. Успенского. — М.: Прогресс, 1989. — С. 25.
У беларускіх крыніцах ужываліся дзве формы прозвішча — Ломцеў і Ламцёў. «Беларуская энцыклапедыя» падае асноўную форму Ло́мцеў і непасрэдна пазначае націск на першым складзе. У бібліяграфічным указальніку «Беларускае мовазнаўства» (1967) у імянным паказальніку таксама асноўнай з'яўляецца форма Ломцеў Ц. П., а запіс Ламцёў Ц. П. адсылае да яе.
Разам з тым у беларускіх выданнях 1930-х — 1940-х гадоў форма Ламцёў ужывалася ў тым ліку ў аўтарскіх бібліяграфічных запісах. Указальнік 1967 года апісвае выданне 1935 года як «Ламцёў Ц. П. Беларуская граматыка. Фанетыка і правапіс»; пад формай Ламцёў Ц. пададзены і артыкул «Авалодаць культурай мовы» ў газеце «Звязда» за 25 жніўня 1945 года. У тым жа ўказальніку тры артыкулы пра Францыска Скарыну, надрукаваныя ў часопісе «Беларусь» у 1945 годзе, ужо апісаны пад формай Ломцеў Ц., што сведчыць пра паралельнае ўжыванне абедзвюх форм у адзін і той жа перыяд.
Біяграфія
Нарадзіўся ў сялянскай сям’і і быў дзевятнаццатым дзіцем у бацькоў. Месца нараджэння ў біяграфічным нарысе 1979 года пазначана як сяло Качарга Навахапёрскага павета Варонежскай губерні; цяпер гэтая мясцовасць уваходзіць у склад пасёлка Навахапёрскі. «Беларуская энцыклапедыя» ўжо паводле сучаснага ёй адміністрацыйнага падзелу падае месцам нараджэння пасёлак Навахапёрскі Варонежскай вобласці.
У 1925 годзе скончыў Навахапёрскі педагагічны тэхнікум, у 1929 годзе — філалагічны факультэт Варонежскага ўніверсітэта. Ва ўніверсітэце выбіраўся сакратаром бюро УЛКСМ.
У дыпломнай працы адным з першых аналізаваў кнігу В. М. Валошынава і М. М. Бахціна «Марксизм и философия языка». У 1930 годзе быў аспірантам Расійскай асацыяцыі навукова-даследчых інстытутаў грамадскіх навук (РАНИОН), удзельнічаў у дзейнасці групы «Языкофронт», якая з левых пазіцый выступала супраць «новага вучэння аб мове» Мікалая Мара.Алпатов В. М. История одного мифа: Марр и марризм. — 2-е изд. — М., 2004. — С. 100, 165, 191.
Сам Ломцеў у гэты перыяд прымаў некаторыя палажэнні марызму, а ў 1948—1950 гадах удзельнічаў у апошняй марысцкай кампаніі ў савецкім мовазнаўстве. У 1931 годзе скончыў аспірантуру Маскоўскага інстытута чырвонай прафесуры па спецыяльнасці «руская мова».
У 1931—1933 гадах працаваў старшым навуковым супрацоўнікам маскоўскага Навукова-даследчага інстытута мовазнаўства пры Наркамасвеце. У пачатку 1930-х гадоў таксама быў дацэнтам Маскоўскага дзяржаўнага педагагічнага інстытута імя У. І. Леніна і прафесарам Камуністычнага інстытута журналістыкі.
У 1932 годзе разам з Я. В. Лоя падрыхтаваў «Ленинскую хрестоматию о языке» — адзін з першых савецкіх зборнікаў выказванняў У. І. Леніна пра мову. Адначасова з палемікай супраць марыстаў Ломцеў удзельнічаў у палітызаваных кампаніях супраць прадстаўнікоў традыцыйнага мовазнаўства ў сваім інстытуце; яны закранулі, у прыватнасці, А. М. Селішчава, М. М. Карынскага і С. Б. Бернштэйна.
Пасля самароспуску «Языкофронта» і ліквідацыі НДІ мовазнаўства ў 1933 годзе Ломцеў не змог атрымаць працу ў Маскве або Ленінградзе і пераехаў у Мінск. У 1933—1946 гадах працаваў у Інстытуце мовазнаўства, пазней Інстытуце мовы і літаратуры АН БССР, дзе ў розны час займаў навуковыя і адміністрацыйныя пасады; адначасова выкладаў у Беларускім дзяржаўным універсітэце, прафесар БДУ з 1937 года.Алпатов В. М. Языковеды, востоковеды, историки. — М., 2012. — С. 229—247.
У БДУ Ломцеў у розны час загадваў кафедрай рускай мовы і літаратуры і быў дэканам філалагічнага факультэта. У «Беларускай энцыклапедыі» навуковае званне прафесара датавана 1934 годам, у той час як разгорнуты біяграфічны нарыс 1979 года паведамляе пра працу прафесарам БДУ з 1937 года.
У 1939 годзе ўступіў у ВКП(б). У 1942—1945 гадах быў загадчыкам аддзела школ ЦК КП(б) Беларусі. У 1941—1943 гадах знаходзіўся ў эвакуацыі ў Свярдлоўску, дзе загадваў кафедрай рускай мовы мясцовага ўніверсітэта.
У 1941 годзе завяршыў доктарскую дысертацыю «Исследование по истории белорусского синтаксиса. Составное сказуемое и его изменение в истории белорусского языка». Паводле біяграфічнага нарыса 1979 года, яна была абаронена ў Маскве ў 1943 годзе; «Беларуская энцыклапедыя» датуе атрыманне ступені доктара філалагічных навук 1944 годам. У беларускім бібліяграфічным аглядзе 1967 года гэтае даследаванне было аднесена да найбольш значных на той час прац па гістарычным сінтаксісе беларускай мовы.
У 1946 годзе пераехаў у Маскву. У 1947—1971 гадах быў прафесарам кафедры рускай мовы Маскоўскага дзяржаўнага ўніверсітэта, некаторы час — намеснікам дэкана філалагічнага факультэта па навуковай працы; адначасова працаваў старшым навуковым супрацоўнікам Інстытута мовазнаўства АН СССР. «Беларуская энцыклапедыя» падае працу ў Маскоўскім універсітэце з 1946 года.
У 1958—1972 гадах быў галоўным рэдактарам часопіса «Филологические науки». У 1971 годзе перайшоў у Інстытут рускай мовы АН СССР, дзе яму прапанавалі ўзначаліць групу, якая працавала над «Словарём языка В. И. Ленина».
Уваходзіў у экспертную камісію ВАК СССР і ў тры вучоныя саветы — філалагічнага факультэта МДУ, гуманітарных факультэтаў МДУ і Інстытута рускай мовы АН СССР. Быў членам Камітэта славістаў СССР і старшынёй яго камісіі па вывучэнні граматычнага ладу славянскіх моў, уваходзіў у камісіі пры Міжнародным камітэце славістаў, Навукова-тэхнічны савет Міністэрства вышэйшай адукацыі СССР і Камітэт па прысуджэнні Ленінскіх і Дзяржаўных прэмій.
Жонка — Вера Іванаўна Лабкова, выпускніца медыцынскага факультэта Варонежскага ўніверсітэта. Ломцеў раптоўна памёр 19 красавіка 1972 года падчас паездкі ў Ленінград. Пахаваны на Галавінскіх могілках у Маскве.
Быў узнагароджаны ордэнам Працоўнага Чырвонага Сцяга і ордэнам «Знак Пашаны».
Навуковая дзейнасць
Ломцеў апублікаваў больш за 140 навуковых прац, у тым ліку 16 манаграфій. Яго даследаванні ахоплівалі беларускую і рускую мовы, агульнае і параўнальна-гістарычнае мовазнаўства, фанетыку, фаналогію, марфалогію, сінтаксіс, семантыку і гісторыю мовы.Русский язык: энциклопедия / гл. ред. Ф. П. Филин. — М., 1979. — С. 135. «Беларуская энцыклапедыя» вылучае яго працы ў галіне агульнага, славянскага, рускага і беларускага мовазнаўства.
Для яго навуковай дзейнасці была характэрна імкненне да шырокіх абагульненняў і пабудовы агульнай тэорыі розных узроўняў («ярусаў») мовы. З 1940-х гадоў на яго даследаванні ўплываў структуралізм, а ў пазнейшых працах ён актыўна выкарыстоўваў сродкі матэматычнай логікі, камбінаторыкі і тэорыі мностваў.
Беларускае мовазнаўства
Асноўны беларусістычны этап дзейнасці Ломцева прыпаў на 1933—1946 гады, калі ён працаваў у сістэме АН БССР і БДУ. У 1935 годзе выйшла «Беларуская граматыка. Фанетыка і правапіс», у 1936 годзе — падрыхтаваная пры ўдзеле іншых аўтараў «Беларуская граматыка. Марфалогія»; у гістарыяграфічным аглядзе беларускага мовазнаўства гэтыя працы былі названы першым навуковым курсам сучаснай беларускай літаратурнай мовы.
Зміцер Саўка, разглядаючы кадыфікацыйныя працэсы пасля рэформы беларускага правапісу 1933 года, звязваў прыезд Ломцева ў Мінск з недахопам мовазнаўчых кадраў, які ўзнік у выніку палітычных перамен і рэпрэсій. На яго думку, граматычныя працы Ломцева 1935—1936 гадоў ва ўмовах недахопу новай навучальнай і кадыфікацыйнай літаратуры набылі ў пэўнай ступені кадыфікацыйны характар.Саўка З. Фанэтычна-графічная адаптацыя запазычаньняў у беларускай мове. — Warszawa: Katedra Białorutenistyki, Wydział Lingwistyki Stosowanej, Uniwersytet Warszawski, 2021. — С. 93, 321, 390—391.
У 1939 годзе Ломцеў стаў адным з аўтараў «Сінтаксіса беларускай мовы», а ў 1940 годзе — «Курса сучаснай беларускай мовы (Фанетыка, марфалогія, лексіка)». У 1940 годзе апублікаваў даследаванне «Выражение главных членов предложения в белорусском языке», а ў 1941 годзе — манаграфію «Исследование в области истории белорусского синтаксиса. Составное сказуемое и его изменения в истории белорусского языка».
У 1945 годзе апублікаваў шэраг прац па гісторыі беларускай літаратурнай мовы і кнігадрукавання, у тым ліку «Скарына як пачынальнік беларускай літаратурнай мовы», «Георгій Скарына — першы беларускі кнігавыдавец» і «Лёс кнігадрукавання на Беларусі пасля Скарыны». У іх разглядаліся мова выданняў Францыска Скарыны, іх крыніцы і моўныя асаблівасці. У газеце «Звязда» 25 жніўня 1945 года пад формай прозвішча Ламцёў выйшаў таксама артыкул «Авалодаць культурай мовы», прысвечаны павышэнню культуры вуснай і пісьмовай беларускай мовы ў школе.
Пасля пераезду ў Маскву Ломцеў працягваў даследаванні беларускай мовы. Ён напісаў артыкул «Белорусский язык» для другога выдання Вялікай савецкай энцыклапедыі (1950), падручнік «Белорусский язык» (1951) і «Грамматику белорусского языка» (1956). Беларускі матэрыял выкарыстоўваўся таксама ў яго агульналінгвістычных і параўнальна-гістарычных працах, у прыватнасці ў «Сравнительно-исторической грамматике восточнославянских языков (Морфология)» (1961).
Тэарэтычныя погляды
Ад пачатку навуковай дзейнасці Ломцеў імкнуўся звязваць мовазнаўчыя канцэпцыі з марксісцка-ленінскай дыялектыкай, у прыватнасці з філасофскім прынцыпам адлюстравання. Паводле ўспамінаў П. С. Кузняцова, ужо ў перыяд «Языкофронта» Ломцеў спрабаваў непасрэдна інтэрпрэтаваць граматычныя катэгорыі праз паняцці класавай свядомасці.
У гістарыяграфіі адзначалася метадалагічная неаднароднасць яго прац: у розныя перыяды ён спалучаў элементы марызму, традыцыйнай лінгвістыкі, фаналогіі і структуралізму; у 1949 годзе спрабаваў сумясціць асобныя палажэнні вучэння Мара з фаналагічнай тэорыяй. Пасля мовазнаўчай дыскусіі 1950 года ідэя асобнага «марксісцкага мовазнаўства» ў савецкай лінгвістыцы паступова страціла актуальнасць, аднак Ломцеў працягваў распрацоўваць яе і пазней.Алпатов В. М. Волошинов, Бахтин и лингвистика. — М., 2005. — С. 223.
Успаміны С. Б. Бернштэйна сведчаць, што ў канцы 1940-х — пачатку 1950-х гадоў Ломцеў адкрыта звязваў змены сваіх публічных тэарэтычных пазіцый са зменамі афіцыйнай партыйнай лініі ў мовазнаўстве.Горяинов А. Н., Досталь М. Ю. Проблема научной этики в воспоминаниях С. Б. Бернштейна о 1930—1950-х годах // Славянский альманах. — 2001.
У 1950—1970-я гады Ломцеў актыўна выкарыстоўваў у лінгвістыцы матэматычны апарат. У «Основах синтаксиса современного русского языка» (1958) сказ разглядаўся як функцыянальны прэдыкат прадметных зменных; пры распрацоўцы фаналагічнай тэорыі выкарыстоўвалася матэматычная логіка, а пры апісанні моўных узроўняў — камбінаторыка і тэорыя мностваў.
У кнізе «Предложение и его грамматические категории» (1972) разглядаў граматычныя катэгорыі сказа і парадыгматыку сказаў. У «Фонологии современного русского языка на основе теории множеств» (1972) прапанаваў фармалізаванае апісанне фаналагічнай сістэмы. У 1953 годзе адным з першых у савецкім мовазнаўстве закрануў пытанне аб інфармацыйнай залішнасці мовы.