13-я армія (СССР) (13 А) — фарміраванне (аператыўнае вайсковае аб’яднанне, армія) у складзе РСЧА падчас Другой сусветнай вайны і СА УС Саюза.
1-е фарміраванне (1939) 17 верасня 1939 года войскі Чырвонай Арміі Савецкага Саюза перайшлі савецка-польскую мяжу, пачаўся паход Чырвонай Арміі у Заходнюю Украіну.
17 верасня 1939 года Адэская вайсковая група ўвайшла ў склад Украінскага фронту, але ўдзелу ў баявых дзеяннях не прымала. У складзе дзеючай арміі знаходзілася -.
У верасні 1939 года Адэская вайсковая група была пераіменаваная ў 13-ю арміюПалявыя ўпраўленні армій.
У кастрычніку 1939 года створана Адэская ваенная акруга. 13-я армія ўвайшла ў склад войскаў акругі.
Камандуючы Камандуючы войскамі: верасень — кастрычнік 1939 г. — камкор Піліп Аляксеевіч Парусінаў
2-е фарміраванне (1939—40)
Сфарміравана падчас савецка-фінскай вайны 1939—40 гадоў на аснове аператыўнай групы камкора У. Д. Грэндаля 25 снежня 1939 года. Па заканчэнні вайны расфармаваная.
Камандуючы Камандуючы войскамі: 25 снежня 1939 — сакавік 1940 — камандарм 2-га рангу Уладзімір Давыдавіч Грэндаль. сакавік 1940 — красавік 1940 — камкор Піліп Аляксеевіч Парусінаў.
Воіны Званні Героя Савецкага Саюза прысвоены Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР ад 7 красавіка 1940 года за ўзорнае выкананне баявых заданняў камандавання на фронце барацьбы з фінскай белагвардзейшчынай і праяўленыя пры гэтым доблесць і мужнасць звыш 90 воінам арміі.
3-е фарміраванне (з 1941 года)
Фарміраванне штаба арміі пачалося 5 мая 1941 года ў Магілёве, на тэрыторыі Заходняй Асобай ваеннай акругі. Па плане прыкрыцця дзяржаўнай мяжы, армія павінна была прыняць паласу на паўднёвай фасе беластоцкага выступу.
Камандаванне на 22 чэрвеня 1941 года
Камандуючы войскамі — генерал-лейтэнант П. М. Філатаў Начальнік штаба — камбрыг А. В. Петрушэўскі Начальнік аператыўнага аддзела штаба — падпалкоўнік С. П. Іваноў Член Ваеннага савета — брыгадны камісар С. Фурт Начальнік палітаддзела — брыгадны камісар П. І. Крайноў Начальнік РО штаба — палкоўнік Пётр Мацвеевіч Валакіцін.
Склад 13-й арміі паводле планаў савецкага камандавання 2-гі стралковы корпус (карпусное ўпраўленне перакідвалася з Мінска ў Бельск; павінна было падпарадкаваць 49-ю і 113-ю стралковыя дывізіі са складу 4-й і 10-й армій, адпаведна). 44-ы стралковы корпус (з 19 чэрвеня перакідваўся з Дарагабужскага лагера ў раён Мінска; 64-я, 108-я і 161-я стралковыя дывізіі) 13-ы механізаваны корпус у стадыі фарміравання. 311-ы гарматны артылерыйскі полк Рэзерву Галоўнага Камандавання.
17 чэрвеня аператыўная група штаба 13-й арміі на чале з падпалкоўнікам С. П. Івановым прыбыла ў Баранавічы, у той жа дзень яна перабазавалася ў Навагрудак, дзе да 21 чэрвеня абсталявала ЗКП арміі.
Напад Германіі 22 чэрвеня зблытаў планы савецкага камандавання. Штаб 13-й арміі атрымаў загад высунуцца з Магілёва ў раён Маладзечна, дзе яму былі падпарадкаваныя: 21-ы стралковы корпус (37-я, 17-я і 24-я стралковыя дывізіі) 50-я стралковая дывізія (прыняла пад сваё камандаванне таксама адыходзячыя часці Паўночна-Заходняга фронту, у тым ліку курсантаў Віленскага пяхотнага вучылішча, рэшткі 5-й танкавай дывізіі, а таксама 84-ы полк чыгуначных войскаў НКУС) 8-я процітанкавая артылерыйская брыгада
Армія атрымала загад падтрымаць дзеянні конна-механізаванай групы (КМГ) І. В. Болдзіна ў раёне Гродна ударам на Радунь, Араны, аднак натыкнулася на нямецкія войскі 3-й танкавай групы Г. Гота, якія выйшлі да Ліды, і была спыненая.
25 чэрвеня штаб 13-й арміі падвергнуўся нападу танкаў, панёс вялікія страты, пры гэтым страціў сувязь з войскамі.
27 чэрвеня штаб 13-й арміі выйшаў у раён Мінска і падпарадкаваў сабе войска на мінскім напрамку: 44-ы стралковы корпус (64-я і 108-я стралковыя дывізіі) 2-гі стралковы корпус (вярнуўся ў раён Мінска і прыняў пад свой пачатак 100-я і 161-я стралковыя дывізіі)
Аднак у выніку ахопаў нямецкіх танкавых груп войскі 13-й арміі апынуліся ў паўакружэнні ў раёне Мінска, 28 чэрвеня пакінулі Мінск і адышлі на ўсход на рубеж ракі Волма.
На 30 чэрвеня ў распараджэнні 13-й арміі знаходзіліся 2-гі стралковы корпус (100-я і 161-я стралковыя дывізіі) і штаб 44-га стралковага корпуса; штаб арміі аднавіў сувязь з 50-й стралковай дывізіяй (засяродзілася ў раёне Лагойск, Плешчаніцы). 1 ліпеня штаб арміі аднавіў сувязь са штабам фронту, згубленую пасля пакідання Мінска.
8 ліпеня 1941 года адыходзячая на ўсход 13-я армія атрымала новую паласу абароны ў раёне Магілёва; у гэты ж дзень быў смяротна паранены яе камандуючы генерал-лейтэнант П. М. Філатаў (памёр у Маскве 14 ліпеня), новым камандуючым прызначаны генерал-лейтэнант Ф. М. Рэмезаў.
Склад на 10 ліпеня 1941 года 61-ы стралковы корпус (53-я, 110-я і 172-я стралковыя дывізіі) 45-ы стралковы корпус (148-я і 187-я стралковыя дывізіі) 20-ы механізаваны корпус (26-я і 38-я танкавыя дывізіі, 210-я матарызаваная дывізія) 20-ы стралковы корпус РГК (137-я і 160-я стралковыя дывізіі, 254 ЗБС, 273 ОСАПБ) генерал-маёра С. І. Яромін
10 ліпеня пачалося новае наступленне вермахта на ўсход, пры гэтым асноўныя сілы 13-й арміі апынуліся ў акружэнні ў раёне Магілёва (61-ы стралковы корпус і 20-ы мехкорпус) і на крычаўскім накірунку (20-ы стралковы корпус РГК і асноўныя сілы 45-га корпуса). 12 ліпеня штаб арміі зноў апынуўся пад ударам, загінула вялікая колькасць работнікаў штаба, быў цяжка паранены камандуючы арміяй генерал-лейтэнант Ф. М. Рэмезаў, замест яго быў прызначаны генерал-лейтэнант В. П. Герасіменка.
18 ліпеня ў аператыўнае падпарадкаванне 13-й арміі перадалі войскі 4-й арміі, раней выведзенай у рэзерв. Пасля стварэння 24 ліпеня Цэнтральнага фронту 13-я армія ўвайшла ў яго склад. Пасля пакідання Магілёва 27 ліпеня генерал-лейтэнант В. П. Герасіменка быў зменены генерал-маёрам Канстанцін Дзмітрыевіч Голубеў.
Склад на 1 жніўня 1941 года 45-ы стралковы корпус (148-я стралковая дывізія, атрады 6-й і 160-й стралковых дывізій, 649 кап) 4-ы паветрана-дэсантны корпус (7-я і 8-я паветрана-дэсантныя брыгады, 462 кап) 28-ы стралковы корпус (55-я стралковая дывізія) 455 кап, 398 ап (144 сд), 12 азад
У пачатку жніўня ў выніку нямецкага наступу на Рослаўль правы фланг 13-й арміі быў разгромлены. Праціўнік прарваўся на Рослаў. Неўзабаве арміі былі падпарадкаваныя 52-я кавалерыйская дывізія і 21-я горна-кавалерыйская дывізія са складу групы генерал-палкоўніка А. І. Гарадавікова, затым для аднаўлення становішча ёй былі падпарадкаваныя іншыя злучэнні.
Склад на 10 жніўня 1941 года 45-ы стралковы корпус 121-я стралковая дывізія 137-я стралковая дывізія 132-я стралковая дывізія 148-я стралковая дывізія 52-я кавалерыйская дывізія 21-я горна-кавалерыйская дывізія 155-я стралковая дывізія 420-ы карпусны артылерыйскі полк 387-ы гап РГК 70-ы інжынерны батальён 25-ы механізаваны корпус 50-я танкавая дывізія 4-ы паветрана-дэсантны корпус 7-я паветрана-дэсантная брыгада 8-я паветрана-дэсантная брыгада 6-я стралковая дывізія 462-гі карпусны артылерыйскі полк
Новы нямецкі наступ на Гомель прывёў да рассячэння Цэнтральнага фронту. 14 жніўня 13-я армія была перададзена ў склад сфармаванага Бранскага фронту. 31 жніўня яе ўзначаліў генерал-маёр А. М. Гараднянскі.
28 жніўня 1941 года нямецкая 2-я танкавая група пачала наступ у паўднёвым напрамку, у тыл савецкага Паўднёва-Заходняга фронту. Удар наносіўся ў стык 21-й і 13-й армій.
Склад на 1 верасня 1941 года 45-ы стралковы корпус (6-я, 155-я і 307-я стралковыя дывізіі) 121-я, 132-я і 143-я стралковыя дывізіі, 52-я кавалерыйская дывізія 4-ы паветрана-дэсантны корпус 50-я танкавая дывізія, 43-ці танкавы батальён 462 кап, 387 гап РГК, 699 ап СТА, 12 і 130 азад
Спроба Бранскага фронту разграміць 2-ю танкавую групу Г. Гудэрыяна не ўвянчалася поспехам (Раслаўльска-Навазыбкаўская аперацыя). Злучыць флангі 13-й і 21-й арміям не ўдалося.
Склад на 1 кастрычніка 1941 года 6-я, 121-я і 132-я, 143-я, 155-я, 298-я і 307-я стралковыя дывізіі 141-я танкавая брыгада і 43-ці танкавы батальён 55-я кавалерыйская дывізія 207 і 462 кап, 50 гап, 387 гап РГК, 12 азад.
1 кастрычніка 1941 года ў рамках аперацыі «Тайфун» 2-я танкавая група Гудэрыяна групы армій «Цэнтр» прарвала на сваім цэнтральным участку абарону 13-й арміі Бранскага фронту А. І. Яроменкі на ўсю глыбіню і прасунулася на 60 км. 1 кастрычніка 24-ы мотакорпус заняў Сеўск.
У выніку нямецкага наступу на Маскву 13-я армія, абараняўшаяся на сеўскім накірунку, была акружаная, да 18 кастрычніка 1941 года выйшла з акружэння, пры гэтым яе колькасны склад складаў менш адной дывізііІсаеў А. В. Катлы 41-га. Гісторыя ВАВ, якую мы не ведалі. — М.: Яуза; Эксмо, 2005. — ISBN 5-699-12899-9.
Пасля расфарміравання Бранскага фронту (10 лістапада 1941 года) 13-я армія — у складзе Паўднёва-Заходняга фронту, у снежні 1941 года ўдзельнічала ў Ялецкай наступальнай аперацыі.
24 снежня 1941 года зноў увайшла ў склад адноўленага Бранскага фронту. 3 студзеня 1942 года А. М. Гараднянскага на пасадзе камандарма змяніў генерал-маёр М. П. Пухаў, які камандаваў 13-й арміяй да канца вайны.
Начальнікам штаба арміі да снежня 1943 года заставаўся генерал А. В. Петрушэўскі, з 31 снежня 1943 года да канца вайны — генерал-лейтэнант Г. К. Маландзін.
Склад на 1 мая 1945 года Стралковыя войскі 24-ы стралковы корпус: 117-я гвардзейская стралковая дывізія 280-я стралковая дывізія другога фарміравання 395-я стралковая дывізія 27-ы стралковы корпус: 6-я гвардзейская стралковая дывізія 121-я гвардзейская стралковая дывізія 102-гі стралковы корпус: 147 стралковая дывізія 172 стралковая дывізія
Артылерыя 17 артылерыйская дывізія 39 гвардзейская гарматная артылерыйская брыгада 111 гвардзейскі гаўбічны артылерыйскі полк 26 знішчальна-супрацьтанкавая артылерыйская брыгада 493 знішчальна-супрацьтанкавы артылерыйскі полк 1076 знішчальна-супрацьтанкавы артылерыйскі полк 12 мінамётная брыгада 128 мінамётны полк 65 гвардзейскі мінамётны полк рэактыўнай артылерыі 323 гвардзейскі мінамётны полк рэактыўнай артылерыі 10 зенітная артылерыйская дывізія 1287 зенітны артылерыйскі полк
Бранетанкавыя і механізаваныя войскі 88 асобны танкавы полк 327 гвардзейскі цяжкі самаходны артылерыйскі полк 372 гвардзейскі самаходны артылерыйскі полк 768 самаходны артылерыйскі полк 1228 самаходны артылерыйскі полк
Інжынерныя войскі 19 інжынерна-сапёрная брыгада.
1942—45 гады У чэрвені—ліпені 1942 года 13-я армія ўдзельнічала ў Варонежска-Варашылаўградскай абарончай аперацыі, у пачатку 1943 года — у Варонежска-Касторненскай наступальнай аперацыі, летам 1943 года ў бітве на Курскай дузе (у складзе Цэнтральнага фронту). У верасні 1943 г. 13-я армія ў ходзе Чарнігаўска-Палтаўскай аперацыі імкліва прасунулася да Дняпра і першай з усіх савецкіх армій фарсіравала Дняпро. Затым у складзе Варонежскага і 1-га Украінскага франтоў 13-я армія ўдзельнічала ў вызваленні Правабярэжнай Украіны і Польшчы, захопе Сандамірскага плацдарма.
У 1945 годзе 13-я армія ўдзельнічала ў Вісла-Одэрскай, Берлінскай і Пражскай аперацыях.
Па заканчэнні вайны менавіта часці 13-й арміі ўзялі ў палон генерала А. А. Уласава.
Адзначыўшыяся воіны У гады Вялікай Айчыннай вайны звыш 350 воінам, якія змагаліся ў шэрагах арміі, было прысвоена званне Герой Савецкага Саюза.
Пасля заканчэння вайны Пасля заканчэння баявых дзеянняў злучэнні, якія ўваходзілі ў склад 13-й арміі, былі дыслакаваныя на тэрыторыю СССР. Упраўленне 13-й арміі, дыслакаванае ў Прыкарпацкай ваеннай акрузе (Роўна), атрымала ў падпарадкаванне гвардзейскія стралковыя дывізіі са складу 32-га, 34-га гвардзейскага стралковага корпуса былой 5-й гвардзейскай арміі.
У 1957 годзе корпусное звяно ў кіраванні войскамі было скасавана, 10-я гвардзейская мехдывізія (застаючыся ў складзе 13 А) і стралковыя дывізіі арміі перафарміроўваліся ў мотастралковыя дывізіі.
У далейшым склад 13-й арміі змяняўся і скарачаўся. У прыватнасці, з Венгрыі на Украіну неўзабаве прыбыла 17-я гвардзейская мотастралковая дывізія, у канцы 1950-х гг. скарачалася колькасць мотастралковых злучэнняў. У 1980-я гг. была расфармаваная мотастралковая дывізія ў г. Роўна.