Го́тфрыд Ві́льгельм Ля́йбніц або Ле́йбніц ( або , МФА: або ; — ) — саксонскі філосаф, логік, матэматык, механік, фізік, юрыст, гісторык, дыпламат, багаслоў i крэацыяніст, вынаходнік і мовазнавец. Заснавальнік і першы прэзідэнт Берлінскай Акадэміі навук, замежны член Французскай Акадэміі навук.
Найважнешыя навуковыя дасягненні: Лейбніц, незалежна ад Ньютана, стварыў матэматычны аналіз — дыферэнцыяльнае і інтэгральнае вылічэнні, заснаваныя на бясконца малых. Лейбніц стварыў камбінаторыку як навуку. Ён заклаў асновы матэматычнай логікі. Апісаў двайковую сістэму злічэння з лічбамі 0 і 1http://www.leibniz-translations.com/binary.htm Explanation of binary arithmetic.. У механіцы ўвёў паняцце «жывой сілы» (правобраз сучаснага паняцця кінетычнай энергіі) і сфармуляваў закон захавання энергіі. У псіхалогіі высунуў паняцце несвядома «малых перцэпцый» і развіў навуку о несвядомым псіхічным жыцці.
Лейбніц таксама з’яўляецца завяршальнікам філасофіі XVII стагоддзя і папярэднікам нямецкай класічнай філасофіі, стваральнікам філасофскай сістэмы, што атрымала назву манадалогія. Ён развіў навуку пра аналіз і сінтэз, упершыню сфармуляваў закон дастатковай асновы (якому, аднак, прыдаваў не толькі лагічны (які адносіцца да мыслення), але і анталагічны (які адносіцца да быцця) сэнс: «… ніводная з’ява не можа апынуцца праўдзівым ці сапраўдным, ніводнае цверджанне справядлівым, — без дастатковай асновы, чаму менавіта справа ідзе так, а не іначай…»)Избранные философские сочинения. — М., 1908. — С. 347.; Лейбніц з’яўляецца таксама аўтарам сучаснай фармулёўкі закона тоеснасці; ён увёў тэрмін «мадэль», пісаў пра магчымасць машыннага мадэлявання функцый чалавечага мозгу. Лейбніц выказаў ідэю пра ператварэнне адных відаў энергіі ў іншыя, сфармуляваў адзін з найважнейшых варыяцыйных прынцыпаў фізікі — «прынцып найменшага дзеяння» — і зрабіў шэраг адкрыццяў у адмысловых падзелах фізікі.
Ён першым звярнуўся да пытання пра ўзнікненне расійскай кіруючай дынастыі, першым у нямецкай гістарыяграфіі звярнуў увагу на ўзаемасувязь лінгвістычных праблем з генеалогіяй, стварыў тэорыю гістарычнага паходжання моў і даў іх генеалагічную класіфікацыю, з’явіўся адным са стваральнікаў нямецкага філасофскага і навуковага лексікона.
Лейбніц таксама ўвёў ідэю цэласці арганічных сістэм, прынцып нязводнасці арганічнага да механічнага і выказаў думку пра эвалюцыю Зямлі.
Біяграфія
Раннія гады Готфрыд Вільгельм нарадзіўся 1 ліпеня 1646 годаEncyclopædia Britannica: Gottfried Wilhelm Leibniz у сям’і прафесара філасофіі маралі (этыкі) Лейпцыгскага ўніверсітэта Фрыдрыха Лейбнюца ( ці ) (1597—1652) і Катарыны Шмук (), якая была дачкой выбітнага прафесара юрыспрудэнцыіBrandon C. Look. ISBN 0-8264-2975-0.(Professor Gregory Brown) — University of Houston. (Heinrich Schepers & Ronald Calinger) — Richard S. Westfall Department of History and Philosophy of Science Indiana University — The Galileo Project — Rice University edu-Catalogue Проверено 27 января 2012.Nicholas Jolley — ISBN 0-521-36769-7.Carl von Prantl: Gottfried Wilhelm Leibniz. In: Allgemeine Deutsche Biographie (ADB). Band 18, Duncker & Humblot, Leipzig 1883, S. 172—209.Stanford Encyclopedia of Philosophy: Gottfried Wilhelm Leibniz. Бацька Лейбніца быў серба-лужыцкага паходжанняComenius in England, Oxford University Press 1932, p. 6.Poland and Germany Studies Centre on Polish-German Affairs, Greenwood press 1994, p. 30.. Па матчынай лініі Готфрыд Вільгельм Лейбніц, відаць, меў чыста нямецкіх продкаў.
Бацька Лейбніца вельмі рана заўважыў геніяльнасць свайго сына і імкнуўся развіць у ім дапытлівасць, часта расказваючы яму маленькія эпізоды са святой і свецкай гісторыі; паводле словаў самога Лейбніца, гэтыя аповеды глыбока запалі яму ў душу і былі найбольш моцнымі ўражаннямі яго ранняга дзяцінстваФилиппов M. M. Готфрид Лейбниц. Его жизнь, общественная, научная и философская деятельность. — 1893, Глава I «Происхождение. — Суеверия XVII века. — Влияние отца. — Недальновидный учитель. — Чтение классиков и схоластов».. Лейбніцу не было і сямі гадоў, калі ён страціў бацьку; яго бацька памёр, пакінуўшы пасля сябе вялікую асабістую бібліятэку. Лейбніц расказваў:
Калі я падрос, мне пачало дастаўляць надзвычайную асалоду чытанне любога роду гістарычных аповедаў. Нямецкія кнігі, якія мне трапляліся пад руку, я не выпускаў з рук, пакуль не прачытваў іх да канца. Лацінскай мовай я займаўся спачатку толькі ў школе і, без сумневу, я прасоўваўся б са звычайнай павольнасцю, калі б не выпадак, што паказаў мне зусім адмысловы шлях. У доме, дзе я жыў, я натыкнуўся на дзве кнігі, пакінутыя адным студэнтам. Адна з іх была складаннем Лівія, іншая — храналагічная скарбніца Кальвізія. Як толькі гэтыя кнігі трапілі мне ў рукі, я праглынуў іх.
Кальвізія Лейбніц зразумеў без працы, таму што ў яго была нямецкая кніга па ўсеагульнай гісторыі, дзе казалася прыблізна тое ж самае, але пры чытанні Лівія ён увесь час трапляў у тупік. Лейбніц не меў паняцця ні пра жыццё старажытных, ні пра іх манер пісьма; не абвыкшы таксама да ўзнёслай рыторыкі гістарыёграфаў, якая стаіць вышэй штодзённага разумення, Лейбніц не разумеў ніводнага радка, але гэта выданне было старое, з гравюрамі, таму ён уважліва разглядаў гравюры, чытаў подпісы і, мала клапоцячыся пра цёмных для яго месцах, папросту прапускаў усё тое, чаго не мог зразумець. Ён паўтараў гэта некалькі разоў і перагортваў усю кнігу; забягаючы, такім чынам, наперад, Лейбніц стаў крыху лепш разумець ранейшае; у захапленні ад свайго поспеху падобнай выявай ён прасоўваўся далей, без слоўніка, пакуль яму, нарэшце, не стала цалкам яснай большая частка прачытанага.
Настаўнік Лейбніца неўзабаве заўважыў, чым займаецца яго вучань, і, не доўга думаючы, ён адправіўся да твараў, якім хлопчык быў аддадзены на выхаванне, патрабуючы, каб яны звярнулі ўвагу на «недарэчныя і заўчасныя» заняцці Лейбніца; як ён кажа, гэтыя заняткі былі толькі перашкодай навуцы Готфрыда. Паводле яго думкі, Лівій падыходзіў для Лейбніца, як катурн для пігмея; ён лічыў, што кнігі, прыдатныя для старэйшага ўзросту, трэба адабраць у хлопчыка і даць яму «Orbis pictus» Каменскага і «Кароткі катэхізіс» ЛютэраRobert Latta, M.A., Предисловие к изданию трудов Лейбница. CLARENDON PRESS, 1898 . Ён пераканаў бы ў гэтым выхавальнікаў Лейбніца, калі б выпадковым чынам сведкам гэтай гутаркі не апынуўся адзін навуковец, які жыў па суседстве і шмат вандраваў, сябар гаспадароў дома; паражаны незычлівасцю і дурасцю настаўніка, які мераў усіх адной мерай, ён стаў, наадварот, даводзіць, як было б недарэчна і недарэчна, калі б першыя пробліскі генію былі прыгнечаны суровасцю і грубіянствам настаўніка. Наадварот, ён лічыў, што трэба ўсімі сродкамі прыяць гэтаму хлопчыку, які абяцае штосьці незвычайнае; неадкладна папрасіў ён паслаць за Лейбніцам, і калі, у адказ на яго пытанні, Готфрыд адказаў слушна, ён датуль не адстаў ад сваякоў Лейбніца, пакуль не прымусіў іх даць абяцанне, што Готфрыда дапусцяць у бібліятэку яго бацькі, што даўно знаходзілася пад замкам. Лейбніц пісаў:
Я святкаваў, як калі б знайшоў скарб, таму што згараў ад нецярпення ўбачыць старажытных, якіх ведаў толькі па імі, — Цыцэрона і Квінтыліяна, Сенеку і Плінія, Герадота, Ксенафонта і Платона, пісьменнікаў Аўгустова веку і шмат якіх лацінскіх і грэцкіх айцоў царквы. Усё гэта я стаў чытаць, гледзячы па цязе, і цешыўся незвычайнай разнастайнасцю прадметаў. Такім чынам, не маючы яшчэ дванаццаці гадоў, я свабодна разумеў лаціну і пачаў разумець па-грэчаску.
Гэты аповед Лейбніца пацвярджаецца і пабочнымі сведчаннямі, што даказваюць, што яго выбітныя здольнасці былі заўважаны і таварышамі, і лепшымі з выкладчыкаў; Лейбніц асабліва сябраваў у школе з двума братамі Іцігамі, якія былі значна старэй яго і лічыліся ў ліку лепшых вучняў, а іх бацька быў настаўнікам фізікі, і Лейбніц любіў яго больш за іншых настаўнікаў. Лейбніц вучыўся ў знакамітай Лейпцыгскай школе Святога ФамыUlrich Leisinger: Leibniz-Reflexe in der deutschen Musiktheorie des 18. Jahrhunderts. Königshausen & Neumann, Würzburg 1997, ISBN 3-88479-935-5, S. 8..
Бібліятэка бацькі дазволіла Лейбніцу вывучыць шырокі спектр перадавых філасофскіх і тэалагічных прац, да якіх ён мог бы мець доступ толькі ў студэнцкія гадыMackie, John Milton; Guhrauer, Gottschalk Eduard, 1845. Life of Godfrey William von Leibnitz. Gould, Kendall and Lincoln. p. 21.. Да дзесяці гадоў Лейбніц вывучыў кнігі Цыцэрона, Плінія, Герадота, Ксенафана і Платона«История компьютера»: Готфрид Лейбниц и его арифметическая машина. У веку 12 гадоў Лейбніц быў ужо знаўцам лаціны; ва ўзросце 13 гадоў у яго выявіўся паэтычны талент, якога ў ім ніхто не падазраваў. У Дзень Святой Троіцы адзін вучань павінен быў прачытаць святочную прамову па лаціне, але ён захварэў, і ніхто з вучняў не выклікаўся яго замяніць; сябры Лейбніца ведалі, што ён майстар пісаць вершы, і звярнуліся да яго. Лейбніц узяўся за справу і за адзін дзень склаў трыста гекзаметраў лацінскага верша для гэтага мерапрыемстваMackie, John Milton; Guhrauer, Gottschalk Eduard, 1845. Life of Godfrey William von Leibnitz. Gould, Kendall and Lincoln. p. 22., прытым на кожны выпадак адмыслова паспрабаваў унікнуць хоць бы адзінага збегу галосных; яго верш выклікаў ухваленні настаўнікаў, якія прызналі Лейбніца выбітным паэтычным талентам.
Лейбніц таксама захапляўся Вергіліем; да глыбокай старасці ён помніў напамяць ледзь не ўсю «Энеіду»; у старэйшых класах яго асабліва адрозніваў , які аднойчы сказаў хлопчыку, што рана ці позна ён набудзе хвалебнае імя ў навуковым свеце. У чатырнаццацігадовым узросце Лейбніц таксама стаў удумвацца ў сапраўднае заданне логікі як класіфікацыі элементаў чалавечага мыслення; ён расказваў пра гэта наступнае:
Я не толькі ўмеў з незвычайнаю лёгкасцю ўжываць правілы да прыкладаў, чым надзвычай дзівіў настаўнікаў, бо ніхто з маіх аднагодкаў не мог зрабіць таго ж; але я ўжо тады шмат у чым усумніўся і насіўся з новымі думкамі, якія запісваў, каб не забыцца. То, што я запісаў яшчэ ў чатырнаццацігадовым узросце, я перачытваў значна пазней, і гэта чытанне заўсёды дастаўляла мне найжывейшае пачуццё задавальнення.
Лейбніц бачыў, што логіка дзеліць простыя паняцці на вядомыя разрады, так званыя прэдыкаменты (на мове схаластыкі прэдыкамент азначаў тое ж самае, што і катэгорыя), і яго дзівіла, чаму такім жа чынам не дзеляць складаныя паняцці ці нават меркаванні так, каб адзін член выцякаў ці выводзіўся з іншага. Готфрыд прыдумаў уласныя разрады, якія ён таксама зваў предыкаментамі меркаванняў, што ўтвараюць ўтрыманне ці матэрыял змеркаванняў, падобны на тое, як звычайныя прэдыкаменты ўтвараюць матэрыял меркаванняў; калі ён выказаў гэту думку сваім настаўнікам, яны не адказалі яму нічога станоўчага, а толькі сказалі, што «хлопчыку не падыходзіць уводзіць навіны ў прадметы, якімі ён яшчэ недастаткова займаўся».
У школьныя гады Лейбніц паспеў прачытаць усё больш-менш выбітнае, што было ў той час у вобласці схаластычнай логікі; цікавячыся багаслоўскімі трактатамі, ён прачытаў складанне Лютэра, прысвечанае крытыцы свабоды волі, а таксама многія палемічныя трактаты лютэран, рэфарматаў, езуітаў, армініян, тамістаў і янсеністаў. Гэтыя новыя заняцці Готфрыда ўстрывожылі яго выхавальнікаў, якія баяліся, што ён стане «мудрагелістым схаластыкам». «Яны не ведалі, — пісаў Лейбніц у сваёй аўтабіяграфіі, — што мой дух не мог быць напоўнены аднабаковым утрыманнем».
Навучанне ва ўніверсітэтах