Кітайская рэспубліка прыняла фармальны ўдзел у Першай сусветнай вайне на баку Антанты, аднак аддаленасць краіны ад асноўных месцаў баявых дзеянняў прывяла да таго, што пытанні, звязаныя з удзелам у вайне, у асноўным былі фонам для ўнутрыпалітычных праблем.

Сітуацыя ў Кітаі перад пачаткам вайны Пасля звяржэння маньчжурскай дынастыі Цын ў 1912 годзе на змену манархіі прыйшла аўтарытарная ўлада — ваенная дыктатура на чале з Юань Шыкаем. Абапіраючыся на сілу штыкоў, Юань Шыкай паслядоўна мацаваў сваю асабістую ўладу. Калі пачаўся перыяд юаньшыкаўскай рэакцыі, партыя Гаміньдан паспрабавала мабілізаваць масы, пачаўшы «Другую рэвалюцыю», аднак да пачатку жніўня Юань Шыкай, пры падтрымцы англійскіх кананерак, зладзіўшых дэманстрацыю ў вусце ракі Янцзы супраць рэвалюцыянераў, разграміў войскі сваіх палітычных праціўнікаў. Заснавальнік Гаміньдана Сунь Ятсен быў вымушаны эміграваць у Японію.

Заручыўшыся падтрымкай замежных дзяржаў, Юань Шыкай прымусіў парламент «абраць» яго прэзідэнтам Кітайскай рэспублікі тэрмінам на 5 гадоў. 4 лістапада 1913 года 438 дэпутатаў парламента, якія належалі да партыі Гаміньдан, былі пазбаўленыя дэпутацкіх мандатаў, а сама партыя была аб’яўлена па-за законам. 12 студзеня 1914 года Юань Шыкай канчаткова распусціў не жадаючы падпарадкоўвацца яму парламент, а 1 мая апублікаваў новую канстытуцыю, дазволіла яму дыктатарскія правы і адмяняўшую канстытуцыю, прынятую 11 сакавіка 1912 года.

Рыхтуючыся да аднаўлення ў Кітаі манархічнага ладу і абвяшчэння сябе імператарам, Юань Шыкай здзейсніў урачыстае ахвярапрынашэнне ў Храме Неба, выконваючы ўсе рытуальныя традыцыі былога маньчжурскага імператарскага двара. Сталі прысвойвацца саноўныя тытулы часоў манархіі, шырока прыцягвацца на службу ранейшыя цынскія чыноўнікі. Па ініцыятыве Юань Шыкая яго палітычны саветнік амерыканец Фрэнк Гудноў ў 1914 годзе выступіў з артыкулам, у якім гаварылася, што рэспубліканскі лад не падыходзіць да кітайскіх умоваў, і для краіны манархія больш прымальная, чым рэспубліка.

Наступ Юань Шыкая на дэмакратычныя заваёвы Сіньхайскай рэвалюцыі і пагаршэнне эканамічнага становішча ў краіне выклікалі хвалю антыўрадавых выступленняў. Найбольш буйным з іх было паўстанне ў правінцыях Хэнань, Хубэй, Аньхой і Шаньсі пад кіраўніцтвам селяніна Бай Лана, якая доўжылася з 1912 па восень 1914 года. У паўстанцкай арміі Бай Лана змагаліся сяляне, шахцёры, землякопы. На падаўленне паўстання Юань Шыкай кінуў 200-тысячную армію. Адначасова ён зрабіў больш жорсткімі пераслед дэмакратычных сіл. У сакавіку 1914 года быў апублікаваны драконаўскі закон аб друку, які ўсталяваў строгую цэнзуру; у лістападзе 1914 года ўведзены цялесныя пакаранні для насельніцтва.

Дзеянні Японіі

Пасля пачатку Першай сусветнай вайны ў жніўні 1914 года кітайскі ўрад абвясціў аб сваім нейтралітэце, і звярнуўся да ваяваўшых дзяржаваў з просьбай не пераносіць ваенныя дзеянні на тэрыторыю Кітая, у тым ліку і на «арэндаваныя» дзяржавамі кітайскія зямлі. Аднак 22 жніўня 1914 года Японія абвясціла аб сваім стане вайны з Германіяй, і высадзіла 30-тысячную армію на поўнач ад Цындаа — цэнтра германскай калоніі ў правінцыі Шаньдун. Пасля двухмесячнай ваеннай кампаніі Японія захапіла германскія валоданні ў Шаньдуне, а таксама распаўсюдзіла свой кантроль на ўсю тэрыторыю правінцыі. Юань Шыкай не толькі не аказаў супраціву японскай агрэсіі, але, наадварот, усяляк запабягаць перад Японіяй у разліку на падтрымку ёю яго манархічных планаў.

18 студзеня 1915 года, Японія прад’явіла Кітаю «21 патрабаванне», прыняцце якіх замацавала б панаванне Японіі ў Шаньдуне, Паўднёвай Маньчжурыі, Унутранай Манголіі і галоўным цэнтры металургіі Кітая — Ханьепінскім камбінаце, а таксама паставіла б пад японскі кантроль кітайскае войска, паліцыю, знешнюю палітыку і фінансы Кітая. Гэтыя патрабаванні выклікалі ўсеагульнае абурэнне ў Кітаі. Пачаўся ўздым антыяпонскіх выступаў, у гарадах ствараліся патрыятычныя таварыствы, гандлёвымі палатамі быў арганізаваны масавы антыяпонскі байкот і забастоўкі рабочых японскіх прадпрыемстваў.

7 мая Японія, зняўшы апошні з пяці груп патрабаванняў, прад’явіла кітайскаму ўраду ультыматум. Юань Шыкай спадзяваўся на падтрымку ЗША, Англіі і Францыі, аднак тыя параілі кітайскаму ўраду, каб пазбегнуць прамога канфлікту з Японіяй пайсці на задавальненне часткова перагледжанага набору патрабаванняў. Дзень прыняцця Юань Шыкаем японскіх патрабаванняў — 9 мая 1915 года — стаў «днём нацыянальнай ганьбы» Кітая.

Спроба рэстаўрацыі манархіі Юань Шыкаем Грунтуючыся на працах Гудноў, у Кітаі была разгорнута прапагандысцкая кампанія за прыняцце Юань Шыкаем імператарскага тытула і адмовы ад рэспубліканскай формы праўлення. Каб нейтралізаваць прыхільнікаў зрынутай дынастыі Цын, Юань Шыкай заключыў здзелку з цынскім дваром. Прэтэндэнт на трон даў маньчжурскім князям пісьмовае абяцанне строга выконваць «Ільготныя ўмовы для цынскага двара» (падпісаныя пры адрачэнні дынастыі), навечна захаваць яго прывілеі і уключыць гэты дакумент у будучую канстытуцыю. Разам з тым Юань Шыкай спрабаваў парадніцца з дынастыяй Цын і прапанаваў выдаць сваю дачку за Пуі, разлічваючы забяспечыць сабе падтрымку прыхільнікаў старога рэжыму. Маньчжурскія князі пагадзіліся на гэты шлюб, хоць многія з іх ненавідзелі Юань Шыкая за яго здраду імператара Цзайцяня ў 1898 годзе і за яго здраду дынастыі ў 1912 годзе. Здзелка адбылася, і князь Пулунь — стрыечны брат Пуі — ад імя дынастыі Цын і асабістага складу васьмі маньчжурскі «сцягоў» звярнуўся да Юань Шыкая з просьбай прыняць трон.

Летам 1915 года, Юань Шыкай інспіраваў петыцыйную кампанію за абвяшчэнне манархіі і перадачу яму прастолу. У правінцыях прайшлі «рэферэндумы», удзельнікі якіх ўсе як адзін выказаліся за аднаўленне манархіі. У снежні 1915 года Цэнтральная дарадчая палата, прыняўшы рашэнне аб заснаванні канстытуцыйнай манархіі, звярнулася да Юань Шыкая з просьбай аб уступленні на пасад. Першапачаткова Юань Шыкай адмовіўся, матывуючы яго нежаданнем парушаць прэзідэнцкую прысягу на вернасць рэспубліцы і бояззю абразіць годнасць Пуі, адрокшагася ад прастолу, аднак пасля другой «настойлівай просьбы» 12 снежня афіцыйна абвясціў аб сваім рашэнні прыняць імператарскі тытул.

Яшчэ ў канцы 1915 года паміж краінамі Антанты з аднаго боку, і Юань Шыкаем — з іншай, пачаліся перамовы аб уступленні Кітая в вайну супраць Германіі. Юань Шыкай паставіў асноўнай умовай аб’явы Кітаем вайны Германіі прызнанне дзяржавамі манархічнага ладу ў Кітаі і яго, Юань Шыкая, у якасці імператара. Аднак пярэчанні з боку Японіі і ўсё ўзнімаўшыся антыімперыялістычны рух у краіне адцягнулі ўвагу Юань Шыкая, і пытанне аб уступленні Кітая в вайну так і не было вырашана пры яго жыцці.

Ствараючы новую манархію, Юань Шыкай не ўлічыў, што пры рэспубліканскім ладзе ўся рэальная ўлада стала зыходзіць не ад бюракратыі, а ад ваенных, і рэспубліканскі лад быў гарантыяй захавання лідарства вайсковай эліты. Па гэтай прычыне армія ў цэлым была на баку рэспублікі. 25 снежня 1915 года ў правінцыі Юньнань пад кіраўніцтвам генерала Цай Э . пачалася «трэцяя рэвалюцыя». У «рух у абарону рэспублікі» актыўна ўключыліся рэспубліканскія кругі кітайскай буржуазіі і частка ліберальна-памешчыцкіх колаў у Цэнтральным і Паўднёвым Кітаі. Супраць манархіі выказаліся і мілітарысты Поўначы. Прыкаваныя да франтоў Першай сусветнай вайны еўрапейскія дзяржавы адмоўна паставіліся да планаў Юань Шыкая. Адмовіла яму ў падтрымцы і Японія. Бачачы сваю паразу, Юань Шыкай адступіў. 22 сакавіка 1916 года было абвешчана аб адмене манархіі і аб аднаўленні рэспублікі. Неадбыўшыся імператар паспрабаваў захаваць за сабой пасаду прэзідэнта, але рэспубліканскія генералы катэгарычна патрабавалі яго адстаўкі, ад яго адвярнулася практычна ўся армія. Пацярпеўшы поўны крах усіх сваіх планаў, 6 чэрвеня Юань Шыкай раптоўна памёр.

Ваганні Кітая па пытанню ўступлення ў вайну

Пасля смерці Юань Шыкая на пасаду прэзідэнта рэспублікі ў Пекіне ўступіў былы віцэ-прэзідэнт Лі Юаньхун, які аднавіў адмененую Юань Шыкаем канстытуцыю 10 сакавіка 1912 года і склікаў разагнаны Юань Шыкаем парламент. Ва ўрадзе, аднак, засталіся ўсе стаўленікі Юань Шыкая, якія належалі да ваенна-памешчыцкай групоўкі поўначы Кітая, старшынёй урада стаў Дуань Цыжуй. 1 жніўня 1916 года на першай сесіі парламента паміж гаміньданаўцамі, якія выражалі інтарэсы нацыянальнай буржуазіі і памешчыкаў усходняга, цэнтральнага і паўднёвага Кітая, і групоўкай паўночных мілітарыстаў (раней падтрымлівалі Юань Шыкая), якія выказвалі інтарэсы памешчыкаў Поўначы і кампрадорскай буржуазіі, пачаўся востры канфлікт. Да восені 1916 года правінцыйныя ваенныя, якія падтрымліваліся тымі ці іншымі імперыялістычнымі дзяржавамі, фактычна сталі бескантрольнымі гаспадарамі ў сваіх вотчынах, толькі намінальна падпарадкоўваючыся пекінскаму ўраду.

Да канца 1916 года палітычная абстаноўка на поўначы Кітая абвастрылася. Парламент адмовіўся зацвердзіць прапанаванае ўрадам прызначэнне Цао Жуліня ў якасці спецыяльнага пасла ў Японію для заключэння пазыкі з японскімі банкамі на суму ў 5 мільёнаў даляраў. У адказ на адмову парламента зацвердзіць прызначэнне Цао Жуліня мілітарысцкая групоўка склікала ў Пекіне 1 студзеня 1917 года нараду ваенных губернатараў правінцый, на якім Аньхойская кліка ўпаўнаважыла свайго кіраўніка Дуань Цыжуя пазбавіць парламент права ўмяшання ва ўнутраныя і знешнія справы краіны і, у сваю чаргу, заручыцца фінансавай падтрымкай у замежных дзяржаў.

Імперыялістычныя дзяржавы абавязковай умовай для прадастаўлення пазык паўночным мілітарыстам паставілі аб’яву Кітаем вайны Германіі. У сувязі з тым, што Вялікабрытанія і Францыя запэўнілі Японію адносна падтрымкі японскіх прэтэнзій на былыя нямецкія ўладанні ў Кітаі на пасляваеннай мірнай канферэнцыі, Японія зняла свае пярэчанні адносна ўступлення Кітая ў вайну і абяцала дзяржавам Антанты дапамагчы пераканаць кітайскі ўрад уступіць у вайну супраць Германіі. У выніку сумеснага націску Вялікабрытаніі, ЗША, Францыі і Японіі Дуань Цыжуй 14 сакавіка 1917 года заявіў аб разрыве Кітаем дыпламатычных адносін з Германіяй.

25 красавіка 1917 года Дуань Цыжуй зноў склікаў у Пекіне канферэнцыю мілітарыстаў — ваенных губернатараў дзевяці правінцый і прадстаўнікоў шэрагу іншых мілітарыстаў, якія не прысутнічалі асабіста на канферэнцыі. Падчас працы канферэнцыі амерыканскі пасланнік і пасланцы саюзных дзяржаў у Пекіне неаднаразова ладзілі прыёмы і банкеты ў гонар удзельнікаў канферэнцыі, усяляк схіляючы іх паскорыць аб’яву Кітаем вайны Германіі. У выніку 28 красавіка 1917 года канферэнцыя ваенных губернатараў прыняла рашэнне настойваць на абвяшчэнні вайны Германіі. Гэтае пытанне было перададзена прэзідэнтам на разгляд ніжняй палаты парламента, якая сабралася для гэтага 10 мая 1917 года.

Нягледзячы на прамыя пагрозы, парламент адмовіўся абвясціць вайну Германіі, і запатрабаваў адстаўкі кабінета Дуань Цыжуя. Дуань Цыжуй быў зрушаны з пасады прэм’ера, старшынёй урада стаў У Цінфан. Тады шэраг правінцый, якія кантраляваліся паўночнымі мілітарыстамі, стаў заяўляць аб сваёй незалежнасці. Лі Юаньхун запрасіў прыбыць у Цяньцзінь генерала Чжан Сюня з яго арміяй з правінцыі Цзянсу. Чжан Сюнь быў манархістам, у яго арміі салдаты і афіцэры не зразалі косы, дэманструючы вернасць зрынутай дынастыі Цын. 8 чэрвеня генерал са сваімі войскамі прыбыў у Цяньцзінь. Ён запатрабаваў ад прэзідэнта ўключэнне «Льготных умоў» ў канстытуцыю, прызнання канфуцыянства ў якасці нацыянальнай рэлігіі і рэзкага павелічэння колькасці сваіх войскаў. Было абвешчана аб роспуску парламента. 9 чэрвеня армія Чжан Сюня ўступіла ў Пекін. 1 ліпеня было абвешчана аб аднаўленні дынастыі Цын на чале з Пуі.