Шчыто́ўка, таксама вядомая як Шчытовая або Цэнтральная вежа — галоўная манументальная вежа Навагрудскага замка. Была ўзведзена з цэглы і каменю ў канцы XIV стагоддзя на рэштках больш старажытнай мураванай вежы XIII стагоддзя. На працягу некалькіх стагоддзяў Шчытоўка выконвала ролю галоўнага дазорнага і каманднага пункта замка, а таксама з'яўлялася ўязной брамай.

Гісторыя будаўніцтва Папярэдніца Шчытоўкі Першая мураваная вежа на месцы будучай Шчытоўкі з'явілася ў другой палове XIII стагоддзя і належала да тыпу валынскіх веж-данжонаў. Яна мела чатырохвугольную форму ў плане з бакамі каля 12 на 12 метраў і выступала за лінію драўляна-земляных умацаванняў, замыкаючы кольца замкавага вала.

Вежа стаяла на магутным падмурку вышынёй 3,5 метра, які быў пакладзены на падушку з вапнавага раствору і галькі. Падмурак быў выкананы з буйных палявых камянёў (да 1 метра ў папярэчніку), шчыліны паміж якімі замазваліся вапнай. Фундамент меў трыццацісантыметровы цокаль, вышэй за які ішла сцяна, што захавалася пры раскопках на вышыню да 4 метраў. Гэтая старажытная вежа-данжон неаднаразова вытрымлівала жорсткія аблогі крыжакоў (у 1314, 1391 і 1394 гадах) і была моцна пашкоджана або разбурана ў другой палове XIV стагоддзя. Яе масіўнае каменнае цела, схаванае на 7,5 метра ў зямлі, паслужыла трывалым і надзейным падмуркам для новай вежы.

Узвядзенне новай вежы

Пасадская вежа (c) на плане Навагрудскага замка 1930-х гг. У канцы XIV стагоддзя на рэштках старога данжона мясцовыя майстры ўзвялі новую магутную цагляную вежу, якая атрымала назву Шчытоўка. Яна будавалася ў традыцыйнай тэхніцы лусковай і паласатай муроўкі з выкарыстаннем палявога каменю і велікамернай цэглы-пальчаткі.

Архітэктура і канструкцыя

Шчытоўка ўяўляла сабой манументальную пяціпавярховую пабудову агульнай вышынёй каля 25 метраў. Па форме яна нагадвала чатырохкантовую прызму, якая паступова звужалася і патанчалася дагары. Таўшчыня муроў на ўзроўні першага паверха дасягала 2,75 метра, а на ўзроўні другога памяншалася да 2,6 метра. Перакрыцці паміж усімі пяццю ярусамі былі драўлянымі і трымаліся на магутных бэльках (у сценах захаваліся адтуліны ад іх памерамі 35 на 35 сантыметраў). Дах вежы спачатку быў пакрыты драўляным гонтам, а пазней, пачынаючы з XV стагоддзя, плоскай дахоўкай. Для завяршэння верху і вуглоў даху выкарыстоўвалася спецыяльная карытчатая і фасонная чарапіца, кавалкі якой былі знойдзены пры археалагічных раскопках.

Унізе тоўшчу сцен праразалі праёмы замкавай брамы, якія ў наш час замураваны. Брамныя вароты наглуха зачыняліся знутры вежы, што дазваляла ёй у час варожай аблогі ператварацца ў самастойны і незалежны апорны пункт абароны.

У тоўшчы паўднёвай сцяны ішла ўгору мураваная лесвіца. Яна пачыналася ў паўднёва-заходнім куце вежы і, верагодна, праходзіла скрозь усе паверхі, маючы выхад на кожным з іх. Сляды гэтай лесвіцы захаваліся ва ўсходняй сцяне на ўзроўні чацвёртага і пятага паверхаў. Апроч мураваных усходаў, унутры памяшканняў існавалі і драўляныя лесвіцы для штодзённага карыстання, паколькі асобныя ярусы вежы выкарыстоўваліся пад жытло.

Баявыя байніцы Шчытоўкі мелі спічастыя (гатычныя) абрысы. Цікавай архітэктурнай асаблівасцю быў невялікі эркер, сляды якога захаваліся на ўсходняй сцяне на ўзроўні чацвёртага паверха. Ён выконваў функцыю сярэднявечнай прыбіральні (данскера). Падчас сучаснай рэстаўрацыі гэты элемент плануецца аднавіць. Археалагічныя знаходкі паліванай кафлі з гербам роду Радзівілаў на тэрыторыі замка дазваляюць меркаваць, што гатычны этап яго выкарыстання завяршыўся і пачаўся рэнесансны ўжо пасля будаўніцтва Шчытоўкі.

Месца ў сістэме абароны Доўгі час Шчытоўка з'яўлялася адзіным мураваным умацаваннем Навагрудскага замка і стаяла ў кальцы драўляных сцен і земляных валаў. Пазней, калі замак пачаў перабудоўвацца ў каменны, Шчытоўка стала галоўным злучальным вузлом абароны. З усходняга боку да яе падыходзіла прасла масіўнай каменнай сцяны (даўжынёй 30 метраў і таўшчынёй 2 метры), якая ішла ад Касцельнай вежы. Гэтая сцяна не мела канструктыўнай перавязкі са Шчытоўкай і была проста прыкладзена да яе муроў. З другога боку да Шчытоўкі далучалася сцяна даўжынёй 51 метр, якая звязвала яе з пабудаванай у пачатку XVI стагоддзя вежай Дазорцай і канчаткова замыкала каменнае кольца замкавых умацаванняў.

Заняпад і даследаванні Сур'ёзныя разбурэнні Шчытоўка і ўвесь Навагрудскі замак атрымалі ў сярэдзіне XVII стагоддзя падчас вайны паміж Рэччу Паспалітай і Рускай дзяржавай. У верасні 1655 года замак быў узяты штурмам казакамі Івана Залатарэнкі, а ў 1660 годзе быў заняты без бою войскамі князя Івана Хаванскага. Канчатковы ўдар па мурах Шчытоўкі нанеслі шведскія войскі падчас Паўночнай вайны ў 1706 годзе.

У канцы XIX стагоддзя на тэрыторыю замчышча праз праломы ў мурах пачалі масава звозіць смецце з усяго горада. Гэты пласт смецця дасягнуў 2 метраў у таўшчыню і амаль цалкам пахаваў пад сабой руіны ніжніх ярусаў Шчытоўкі і іншых старажытных пабудоў. Пасля таго, як у 1906 годзе абвалілася суседняя Касцельная вежа, мясцовыя энтузіясты пачалі рабіць захады па ўратаванні помніка. У 1922—1930 гадах польскія рэстаўратары правялі першую частковую кансервацыю ўцалелых рэштак Шчытоўкі. У савецкі час маштабныя архітэктурна-археалагічныя даследаванні вежы і ўсяго замка былі праведзены ў 1969—1973 гадах пад кіраўніцтвам беларускага даследчыка Міхаіла Ткачова.

З 2012 года на тэрыторыі Навагрудскага замка вядуцца маштабныя кансервацыйна-рэстаўрацыйныя работы, падзеленыя на шэсць этапаў. Пяты этап, які завяршыўся ў 2024 годзе, уключаў кансервацыю руін замкавых сцен і трох вежаў — Уваходнай, Дазорнай і Пасадскай, а таксама ўмацаванне схілаў Замкавай гары.

Шостым, фінальным этапам, які працягнецца ў 2025 годзе, стане аднаўленне і музеефікацыя Шчытоўкі. Згодна з праектам, распрацаваным ААТ «Белрэстаўрацыя» (галоўны архітэктар праекта — Андрэй Карпук), плануецца адрэстаўраваць захаваныя фрагменты і ўзнавіць страчаныя сцены вежы. Старажытны мур будзе ўмацаваны з выкарыстаннем спецыяльнай рэстаўрацыйнай цэглы ручной працы, а новыя сцены ўзвядуць з сучаснай цэглы, каб візуальна адрозніваць аўтэнтычныя і адноўленыя фрагменты. Вокны і дзверы прапануецца зрабіць з дрэва, вокны — з устаўкамі вітражоў, а дах накрыюць дахоўкай.

Музейная экспазіцыя ўнутры вежы будзе прысвечана гісторыі Навагрудскага замка. Прадугледжаны варыянт «халоднай» экспазіцыі: да руін не падводзілі інжынерныя камунікацыі (акрамя электрычнасці), каб пазбегнуць умяшання ў гістарычны культурны пласт. Унутры вежы запраектавана шасціўзроўневая прастора, звязаная сучаснай металічнай лесвіцай, а таксама адноўленай лесвіцай у тоўшчы адной з новых сцен. Першы ўзровень будзе знаходзіцца на глыбіні больш за пяць метраў, дзе наведвальнікі змогуць убачыць старажытныя падмуркі вежы і прылеглага да яе страчанага палаца (Трыбунала). Шосты ўзровень (на адзнацы 12,5 метра) будзе служыць агляднай пляцоўкай, канферэнц-залай і залай для часовых экспазіцый у цёплую пару года. На астатніх ярусах размесцяць артэфакты з археалагічных раскопак на Замкавай гары.

Крыніцы

Літаратура

Спасылкі

Катэгорыя:Навагрудскі замак Катэгорыя:Вежы Беларусі Катэгорыя:Архітэктура Вялікага Княства Літоўскага Катэгорыя:З’явіліся ў XIV стагоддзі