Хлапама́нія, або хлапама́нства (ад — «селянін», «мужык») — грамадска-культурны рух маладых прадстаўнікоў шляхецкага саслоўя і інтэлігенцыі сярэдзіны XIX стагоддзя ў Польшчы, Правабярэжнай Украіне, Беларусі і Літве. Прадстаўнікі руху свядома адмаўляліся ад сацыяльнай і культурнай салідарнасці са сваім уласным саслоўем і імкнуліся аб’яднацца з мясцовым сялянствам.
Тэрмін першапачаткова з’явіўся ў польскамоўным перыядычным друку як саркастычная і нават зневажальная назва, адкуль пазней быў запазычаны і расійскімі выданнямі. З’ява была найбольш пашырана ў 1850—1860-я гады.
Характарыстыка і сімвалы
У шырокім гістарычным кантэксце хлапаманія не была ўнікальным феноменам выключна тэрыторыі былой Рэчы Паспалітай. Сацыяльныя з’явы, аналагічныя хлапаманству, былі тыповымі для працэсу фарміравання нацый сярод народаў Цэнтральнай і Усходняй Еўропы. Прадстаўнікі вышэйшых слаёў грамадства, якія звярталіся да сялянскай культуры як да крыніцы нацыянальнай ідэнтычнасці, дзейнічалі сярод венграў, чэхаў, славенцаў і іншых народаў, якія перажывалі этап нацыянальнага адраджэння.
Адным з галоўных візуальных сімвалаў руху стала сялянская вопратка з шэрага сукна — світкі. У прыватнасці, у такую вопратку былі апранутыя арганізатары ўрачыстага пахавання паэта Уладзіслава Сыракомлі ў Вільні ў верасні 1862 года. Даследчык Сяргей Абламейка лічыць нашэнне сялянскіх світак патрыятычнай традыцыяй XIX стагоддзя, аналагічнай нашэнню вышыванак у XXI стагоддзі, і адзначае масавасць гэтай з’явы ў часе паўстання 1863—1864 гадоў.
Хлапаманства ва Украіне На тэрыторыі Украіны хлапаманія набыла выразныя арганізацыйныя формы. У пачатку 1860-х гадоў прадстаўнікі мясцовай інтэлігенцыі і шляхецкага саслоўя (такія дзеячы, як У. Б. Антановіч, Ф. Р. Рыльскі, П. І. Жыцецкі і іншыя) стварылі ўласныя гурткі, якія атрымалі назву грамад. Гэтыя арганізацыі актыўна дзейнічалі ў Кіеве, Чарнігаве, Палтаве, Харкаве і іншых гарадах, займаючыся вывучэннем украінскай мовы, фальклору і асветай сялянства. Аднак развіццё ўкраінскага хлапаманства было гвалтоўна спынена: у сувязі з жорсткімі ўрадавымі рэпрэсіямі ў 1863 годзе грамады былі вымушаныя спыніць сваю дзейнасць.
Хлапаманства на Беларусі
На тэрыторыі Беларусі хлапаманія выявілася ў глыбокім вывучэнні беларускай мовы і фальклору (напрыклад, збор этнаграфічных матэрыялаў князем К. Радзівілам), а таксама ў дэманстратыўным з’яўленні шляхты ў вясковым асяроддзі. Прадстаўнікі эліты пачалі актыўна ўжываць беларускую мову, складаць на ёй лісты да сялян і нават літургічныя спевы.
Гісторык М. В. Каяловіч лічыў, што ў Беларусі гэты рух першапачаткова насіў пераважна дэмагагічны характар і праяўляўся ў агітацыі сялян у бок згоды з панамі. Разам з тым ён адзначаў, што ў руху існавала і выразная плынь, якая выступала супраць паланізацыі беларусаў і лічыла, што «гісторыя выпрацавала для беларусаў асобую нацыянальнасць». Своеасаблівым вынікам эвалюцыі гэтага руху стала тое, што адной з мянушак лідара паўстання 1863—1864 гадоў К. Каліноўскага была менавіта мянушка «Хлапаман».
Хлапаманскі рух ахапіў розныя слаі грамадства: паводле сведчанняў публіцыста В. Савіча-Заблоцкага, ім захапіліся каля паўсотні чалавек (пераважна графы, князі, дзеці генералаў і камергераў), сярод якіх былі як каталікі, так і праваслаўныя. Найбуйнейшай арганізацыйнай праявай гэтага руху стала дзейнасць асветніцкага гуртка беларускіх хлапаманаў «Крывіцкі вязок», які існаваў у Санкт-Пецярбургу ў 1868—1870 гадах. Адгалоскі хлапаманства захоўваліся і ў пачатку XX стагоддзя: у 1910-я гады менавіта як працяг гэтай традыцыі расцэньвалася фінансавая і маральная падтрымка беларускага нацыянальнага руху з боку арыстакраткі і мецэнаткі М. І. Радзівіл.
Крыніцы
Літаратура
Суспільно-політичний рух на Украіні в 1863—1864 рр.:[Матеріали і док.]. — Київ, 1964.
Катэгорыя:Беларускі нацыянальны рух Катэгорыя:Украінскі нацыянальны рух Катэгорыя:Грамадскія рухі ў Расійскай імперыі Катэгорыя:Культуралогія