Жыровіцкі ірмалой (таксама Жыровіцкі Ірмалагіён) — выдатны рукапісны ўкраіна-беларускі ноталінейны музычны помнік (зборнік змешанага складу). Створаны на старабеларускай і царкоўнаславянскай мовах у XVII стагоддзі. Адлюстроўвае больш ранні этап гісторыі царкоўных спеваў Жыровіцкага манастыра і з'яўляецца важным сведчаннем развіцця ранняй традыцыі беларускага грэка-каталіцкага (уніяцкага) спеву, які ў час стварэння зборніка прынцыпова не адрозніваўся ад праваслаўнага.
Гісторыя стварэння і бытавання Археаграфічны аналіз і апісанне рукапісу правяла ўкраінскі крыніцазнаўца Л. А. Дубровіна. Паводле яе даціроўкі, большая частка зборніка адносіцца да 1620-х гадоў, за выключэннем невялікай часткі тэкстаў, якая датуецца 1640-мі гадамі (ажно да 1649 года). Беларускі музыказнаўца В. У. Дадзіёмава лічыць, што Жыровіцкі ірмалой быў створаны ў 1649 годзе ўжо ва ўніяцкім Жыровіцкім Свята-Успенскім манастыры.
Стварэнне такога значнага і складанага музычнага помніка не было выпадковым, бо ў Жыровіцкім манастыры існавала моцная і прафесійна арганізаваная харавая традыцыя. Гістарычныя дакументы сведчаць, што музычнай справай тут кіравалі спецыялісты. Напрыклад, вядома, што на восеньскай сесіі Жыровіцкай кангрэгацыі 25 снежня 1661 года фігураваў манах Іларыён Скажынскі, які афіцыйна насіў тытул «рэгента музыкі жыровіцкай» (кіраўніка хору). Мяркуючы па маргіналіях (запісах на палях), перапісчыкам або складальнікам помніка быў Іаан Колбек, які ў 1661 годзе «прынес у дар вечны цудатворнай іконе прасвятой Багародзіцы Жыровіцкай і царкве яе залажэння...». Даследчык Іван Кузьмінскі з Нацыянальнай музычнай акадэміі Украіны імя П. І. Чайкоўскага таксама мяркуе, што рукапіс быў перапісаны Іаанам Колбекам у 1661 годзе, і дадае, што гэта адбылося непасрэдна ў сценах Жыровіцкага манастыра.
Згодна з іншым пунктам гледжання, пааркушны запіс у рукапісе сведчыць пра перадачу тэксту ў манастыр у 1662 годзе «ў дар вечны аб сваім і сваіх здароўі і выратаванні» (арк. 2—15), што адбылося значна пазней за складанне самога зборніка. Гэта дае падставы для версіі, што асновай Ірмалоя з яго разнастайным рэпертуарам паслужыў не мясцовы пратограф, а, наадварот, рэпертуар быў асвоены ў манастыры пасля атрымання рукапісу ў дар. Пасля гэтага Ірмалой доўга выкарыстоўваўся ў «хоры Жыровіцкай царквы» (арк. 24—26). У 1761 годзе помнік знаходзіўся ўжо ў Пачаеве, пасля чаго месцам яго знаходжання стала бібліятэка Супрасльскага манастыра.
Пасля ліквідацыі Уніі (1839) кнігазборы многіх манастыроў былі расфарміраваны і вывезены. У наш час Жыровіцкі ірмалой захоўваецца асобна ад іншых кніг манастыра — у фондах Інстытута рукапісу Нацыянальнай бібліятэкі Украіны імя У. І. Вярнадскага ў Кіеве пад шыфрам Ф. 1. № 3367.
Канфесійная прыналежнасць У Жыровіцкім ірмалоі адбілася ранняя традыцыя беларускага грэка-каталіцкага (уніяцкага) спеву, якое ў час стварэння зборніка прынцыпова не адрознівалася ад праваслаўнага. Толькі пазней адрозненні відавочна праявіліся ва ўніяцкім рэпертуары. На тое, што кніга непасрэдна адносілася да ўніяцкага асяроддзя, указваюць пасляслоўе «Паданне пра Рымскую Пасху» («Сказание о Римстей Пасце») і дарчы надпіс. Без гэтых двух элементаў вызначыць уніяцкую прыналежнасць экзэмпляра было б вельмі складана. Пасля гвалтоўнага пераводу Жыровіцкага манастыра ва ўнію традыцыйны рэпертуар быў захаваны і нават пашыраны, аднак новыя песняпенні таксама мелі праваслаўны характар, што пацвярджаецца іх наяўнасцю ў зборніках праваслаўных манастыроў таго ж часу.
Музыказнаўца В. У. Дадзіёмава падкрэслівае, што Жыровіцкі ірмалой з'яўляецца прыкладам уніяцкай традыцыі стварэння рукапісаў і нотных выданняў, у якіх апынуліся захаванымі рысы ўсходнерускай (беларускай) праваслаўнай абраднасці. Гэта праявілася перш за ўсё ў будове і музычнай стылістыцы. Захаванне мясцовых праваслаўных традыцый і іх выжыванне ў складаных канфесійных умовах XVII стагоддзя стала непасрэдным вынікам гэтай сінтэтычнай уніяцкай традыцыі.
Структура і музычныя традыцыі Жыровіцкі ірмалой падзяляецца на 4 традыцыйныя раздзелы песняпенняў, якія ўзыходзяць да знаменнага спеву Паўднёва-Заходняй Русі: Абіход, Актоіх (сціхіры, ірмасы, падобны), Мінея і ўключаная ў гадавое кола Трыёдзь.
Мясцовую традыцыю не абышла ўласцівая таму часу мнагаспеўнасць, бо некаторыя абіходныя тэксты ў зборніку прадстаўлены цэлымі групамі распеваў. Стварэнне такіх груп лічыцца праявай манастырскай практыкі. У прыватнасці, яны прадстаўлены ў зборніку падборкай некалькіх херувімскіх песень, выкананне якіх прызначалася як для будзённых, так і для святочных дзён. Менавіта па херувімскіх даследчыкі робяць высновы пра высокую абазнанасць перапісчыка і яго намер увесці мелодыі розных сучасных яму традыцый.
Рукапіс з'яўляецца сапраўдным зборам разнастайных лакальных песняпенняў. Украінскі даследчык І. Кузьмінскі (са спасылкай на Юрыя ЯсіноўскагаМаецца на ўвазе праца: Ясиновський Ю. Українські та білоруські нотолінійні Ірмолої 16—18 століть. Каталог і кодикологічно-палеографічне дослідження. Львоў, 1996. С. 126—128.) лічыць гэта доказам таго, што ў момант стварэння кнігі ў манастыры знаходзіліся выхадцы з розных тэрыторый Кіеўскай мітраполіі, якія трапілі ў Жыровічы ў выніку ваенных дзеянняў. У Ірмалоі зафіксаваны наступныя разнавіднасці распеваў: кіеўскі, астрожскі, падгорскі, беларускі, віленскі, слуцкі, крамянецкі, скіцкі, сербскі, балгарскі і грэчаскі.
Мелодыі часта адлюстроўваюць мясцовыя ўкраіна-беларускія пеўчыя традыцыі, пра што сведчаць пакінутыя перапісчыкам назвы: «слуцкая», «крамянецкая», «падгорская». Пра непасрэдныя кантакты з украінскай традыцыяй сведчаць дакладныя «кіеўскі» і «астрожскі» распевы вершаў «Шчаслівы муж» («Блажен муж»), якія менавіта з часу стварэння гэтага зборніка пачынаюць быць вядомымі пад такімі назвамі. У кнізе сустракаюцца і спецыфічныя ўкраінскія рэмаркі («крамянецкае», «ўкраінскае»).
Балгарскі, грэчаскі і сербскі распевы Жыровіцкі ірмалой прызнаецца першым вядомым помнікам першай паловы XVII стагоддзя з найбагацейшай калекцыяй тэкстаў «балгарскага распеву». Песняпенняў з такой паметкай налічваецца ажно 119. Сюды ўваходзяць песняпенні для Літургіі Іаана Залатавустага, дагматыкі на 8 галасоў, прыпевы для Гасподніх і Багародзічных свят, седальны, вялікая колькасць сціхір і інш.. На падставе такой вялікай колькасці даследчыца Лідзія Карній робіць выснову, што Жыровіцкі манастыр з'яўляўся цэнтрам асаблівага распаўсюджвання «балгарскага распеву». З балгарскім распевам звязаны і дзве версіі песняпення «Дастойна ёсць», што таксама з'яўляецца адметнай рысай кнігі.
Несумненную цікавасць уяўляе падборка літургійных песняпенняў «грэцкага распеву». Яна прадстаўлена трыма тэкстамі: «Агіяс о Тэас» (2 рэдакцыі), «Кірые элейсон» і херувімская песня «грэцкая» (на грэчаскі тэкст)Гэтая херувімская песня сустракаецца і ў іншых крыніцах пад рознымі назвамі: як «балгарская» ў карпацкім Далінянскім ірмалоі, як «перанос грэцкі» ў польскім Ірмалоі 1631 года, як «штодзённая» 7-га гласа ў Маняўскім ірмалоі і інш.. Галоўным адрозненнем беларускіх версій гэтай херувімскай (уключаючы жыровіцкую) ад украінскіх з'яўляецца адсутнасць уступнай інтанацыйнай формулы «Неанес».
Шчыльна звязана са зборам балгарскага распеву і наяўнасць двух рэдкіх сербскіх песняпенняў: херувімскай і прычасным вершам «Хваліце Госпада з нябёсаў». Херувімская сербскага распеву вядомая толькі па гэтай версіі зборніка і не мае аналагаў у балгарскім рэпертуары.
Асаблівасці натацыі Як і многія помнікі музычнай культуры ВКЛ таго часу, Жыровіцкі ірмалой адлюстроўвае працэс пераходу і ўдасканальвання нотнага запісу. Для кіеўскай натацыі выкарыстоўваецца знарочыста «квадратнае» пісьмо. Тэкст адрозніваецца скарачэннем шэрагу песняпенняў: напрыклад, у 24 песняпеннях складаныя фітныя распевы былі заменены прастаноўкай знака фіта. Такім чынам, доўгія распевы прайграваліся або па памяці, або па іншых запісах фіт у рукапісе.
На аркушах 82—92 для афармлення фітных распеваў былі выкарыстаны квадратныя дужкіТакое ж афармленне з квадратнымі дужкамі пазней прымянілі ў графіцы старадрукаванага Львоўскага ірмалоя 1709 года.. Улічваючы перадавыя змены, у Ірмалоі прысутнічаюць і пэўныя архаічныя рысы пісьма (напрыклад, цэфаўтны ключ на ніжняй лініі). Гэтыя элементы адлюстроўваюць тэндэнцыю да ўмеранага абнаўлення тэкстаў і нотапісу, якая сфарміравалася ва ўніяцкай пеўчай культуры таго часу.
Даследаванне У XX і XXI стагоддзях цікавасць навукоўцаў да Жыровіцкага ірмалоя насіла пастаянны характар. Шырокая бібліяграфія пра зборнік прадстаўлена ўкраінскім даследчыкам Ю. Ясіноўскім. Публікацыяй яго асобных песняпенняў займаўся Г. Пікарда, падборку песняпенняў балгарскага распеву апублікавала Л. Ф. Карній, а ноталінейны пераклад адзінкавых твораў зрабіла А. С. Цалай-Якіменка. У навейшы час працу працягнула музыказнаўца А. Ю. Шаўчук. Крыніцы
Літаратура
Катэгорыя:Беларуская літаратура XVII стагоддзя Катэгорыя:Рукапісы Катэгорыя:Музыка Беларусі Катэгорыя:Музыка Вялікага Княства Літоўскага Катэгорыя:Кнігі Вялікага Княства Літоўскага Катэгорыя:Літаратурныя творы на старабеларускай мове