Баі ў даліне Я-Дранг/Ядранг/Дранг — агульнапрынятая назва двух бітваў, якія адбыліся паміж амерыканскай і паўночнав’етнамскай арміямі ў 1965 годзе падчас вайны ў В’етнаме. З’яўляецца адной з найбольш буйных, кровапралітных і часта згадваных бітваў В’етнамскай вайны.
Перадумовы Вясной—летам 1965 года ЗША накіравалі ў Паўднёвы В’етнам, дзе ў гэты час ішла актыўна падтрымоўваная камуністычным Паўночным В’етнамам партызанская вайна, свае рэгулярныя воінскія падраздзяленні для падтрымкі ўрада краіны. У ліпені—верасні амерыканскія сілы правялі першыя наступальныя аперацыі супраць партызан Нацыянальнага фронту вызвалення Паўднёвага В’етнама. Аднак значную занепакоенасць у амерыканскага камандавання выклікалі часці рэгулярнай паўночнав’етнамскай арміі, якія яшчэ не ўступалі ў бой з амерыканцамі. Яны, як лічылася, пераўзыходзілі партызанскія падраздзяленні па ўзроўні баяздольнасці за кошт лепшай арганізацыі і ўзбраення. Імкненне абодвух бакоў праверыць магчымасці свайго ворага ў баі вяло да непазбежнасці буйнога сутыкнення.
Перадгісторыя thumb|300px|Лагер спецназа Плэйме, 1965 год. У кастрычніку 1965 года паўночнав’етнамскія войскі сіламі каля дывізіі пачалі аперацыю на плато Тэйнгуен (Цэнтральнае сугор’е), аблажыўшы лагер амерыканскага спецназа Плэйме ў правінцыі Плейку (сучасная назва правінцыі — Зялай). Але паўднёвав’етнамская армія пры падтрымцы авіяцыі і артылерыі ЗША здолела зняць аблогу з лагера Плэйме. Атрымаўшы разведданыя аб адступленні праціўніка, амерыканскае камандаванне прыняло рашэнне пераследваць яго.
У канцы кастрычніка ў раён Плейку была перакінута 1-я брыгада нядаўна прыбылай у В’етнам 1-й кавалерыйскай (аэрамабільнай) дывізіі, перад якой была пастаўлена задача выяўляць і знішчаць разрозненыя групы ворага.
1 лістапада група верталётаў-разведчыкаў з 1-га эскадрону 9-га кавалерыйскага палка пад камандаваннем падпалкоўніка Джона Стоктана выявіла перамяшчэнне праціўніка за 13 кіламетраў на захад ад Плэйме. Дэсант пасля кароткай сутычкі захапіў 33-і палявы шпіталь Народнай арміі. Пры падтрымцы 2-га батальёна 12-га кавалерыйскага палка контратакі праціўніка былі адбіты, амерыканцы страцілі 11 чалавек забітымі і 51 параненым. Страты праціўніка склалі прыкладна 250 чалавек. Акрамя іншых трафеяў, у захопленым шпіталі была знойдзена карта наваколляў ракі ДрангВьетнам. Справочная карта. Масштаб 1:2 000 000. — М., ГУГК, 1979., на якой былі адзначаны сцежкі, што выкарыстоўваліся паўночнав’етнамскай арміяй. Падпалкоўнік Стоктан атрымаў загад зладзіць засаду на адной са сцежак. 3 лістапада былі арганізаваны тры засады (па 1 ўзводу) — адна непасрэдна на сцежцы ўздоўж ракі Дранг і дзве ў некалькіх кіламетрах на поўнач. Увечары таго ж дня ў засаду каля ракі трапіла ўзмоцненая рота 66-га палка Народнай арміі Паўночнага В’етнама. Пры падтрымцы роты А 1-га батальёна 8-га кавалерыйскага палка, перакінутай па паветры з Дуко, амерыканцы атрымалі перамогу.
Аднак амерыканскае камандаванне не скарысталася атрыманымі данымі. 6 лістапада 1-я брыгада 1-й кавалерыйскай дывізіі была выведзена з Плейку, а 10 лістапада ёй на змену была перакінута 3-я брыгада той жа дывізіі (камандзір палкоўнік Томас Браўн), у складзе 1-га батальёна 7-га кав. палка (камандзір падпалкоўнік Гаральд Мур), 2-га батальёна 7-га кав. палка (камандзір падпалкоўнік Роберт Макдэйд) і 2-га батальёна 5-га кав. палка (камандзір падпалкоўнік Роберт Тал).
План аперацыі 1-га батальёну 7-га кав. палка была пастаўлена задача правесці пошук у ваколіцах масіва Чу-Понг, дзе, па даных разведкі, былі сканцэнтраваны значныя сілы праціўніка. Пасля разведвальнага палёту для высадкі дэсанту была абраная зона «X-Ray». Агнявую падтрымку дэсанту павінны былі аказваць 12 105-мм гаўбіц батарэй A і C 1-га батальёна 21-га артылерыйскага палка (камандзіры капітан Роберт Баркер і капітан Дональд Дэвіс), агнявыя пазіцыі якіх знаходзіліся ў зоне высадкі «Falcon». Непасрэдную агнявую падтрымку з паветра батальёну павінны былі аказваць узброеныя НУРСамі верталёты батарэі C 2-га батальёна 20-га артылерыйскага палка (камандзір маёр Роджэр Барталамей). Перавозку асабовага складу і забеспячэнне падраздзяленняў павінна была ажыццяўляць рота A 229-га ўдарнага верталётнага батальёна (камандзір маёр Брус Крэндал) на няўзброеных верталётах Bell UH-1 Iroquois.
Сілы Паўночнага В’етнама і НФВПВ Часці народнай арміі Паўночнага В’етнама і НФВПВ, якія ўдзельнічалі ў бітве, уваходзілі ў фронт B-3 пад камандаваннем брыгаднага генерала Цю Хюі Мана. Камандны пункт намесніка камандуючага фронтам, падпалкоўніка Нгуен Хыу Ана, быў размешчаны непасрэдна на схілах масіва Чу-Понг. Падраздзяленні 33-га палка Народнай арміі, сур’ёзна патрапанага падчас баёў у ваколіцах Плейку і выведзенага ў даліну Я-Дранг для адпачынку, былі выцягнуты ў тонкі ланцуг уздоўж ўсходняга схілу Чу-Понг. 320-ы полк Народнай Арміі (камандзір маёр Ма Ван Мін), які таксама ўдзельнічаў у баях, але адышоў без страт, стаяў на мяжы з Камбоджай за 16 кіламетраў ад зоны высадкі «X-Ray». Тры батальёны 66-га палка Народнай Арміі (камандзір падпалкоўнік Ла Нгок Чау) былі размешчаны ў даліне Я-Дранг ў непасрэднай блізкасці ад зоны высадкі. Батальён В’етконга H-15 знаходзіўся ў васьмі гадзінах хады ад зоны высадкі.
1-ы этап (зона высадкі «X-Ray») 14 лістапада
У 10 гадзін 48 хвілін раніцы 14 лістапада 1965 года, пасля паўгадзіннай агнявой падрыхтоўкі, камандная група батальёна і два ўзвода роты B (камандзір — капітан Джон Хэрэн) высадзіліся ў даліне Я-Дранг. Неўзабаве быў захоплены першы палонны, які паведаміў, што на схілах масіва Чу-Понг знаходзяцца тры батальёна рэгулярнай арміі Паўночнага В’етнама, што даўно шукаюць магчымасці ўступіць у бой з амерыканцамі. Пасля таго, як у 11:20 у зону высадкі былі перакінуты апошнія падраздзяленні роты B і частка роты A, уверх па схіле былі высланы патрулі. У 12:15 адбыўся першы агнявы кантакт патрулёў з праціўнікам. У 12:30 рота B, засяродзіўшыся ў сухім рэчышчы ракі, перайшла ў наступленне ўверх па схіле масіва. Каля 13:00 1-ы ўзвод роты B (камандзір-лейтэнант Эл Дэвні) быў атакаваны з флангаў групай з 30—40 салдат праціўніка і залёг пад агнём. 2-і ўзвод (камандзір лейтэнант Генры Хэрык) таксама быў атакаваны, але перайшоў у контратаку і стаў пераследваць ворага ўверх па схіле. Захапіўшыся пагоняй, узвод адарваўся ад роты і трапіў у акружэнне, пры гэтым загінулі лейтэнант Херык і амаль усе камандзіры аддзяленняў. Тыя, што засталіся ў жывых на чале з сяржантам Эрні Сэвэджам занялі кругавую абарону і адбівалі атакі пры падтрымцы артылерыі, карэктуючы агонь па радыё.
У 13:32 верталёты даставілі пакінуты асабісты склад роты A і галаўныя падраздзяленні роты C. Падпалкоўнік Мур загадаў роце A (камандзір — капітан Рамон Надал) вылучыцца на левы фланг вядучай бой роты B, утварыўшы заходні фронт абароны. Падраздзяленні роты C (камандзір — капітан Роберт Эдвардс) па меры высадкі займалі пазіцыі на левым флангу роты А, утвараючы паўднёвы фронт абароны і з ходу уступаючы ў бой. Падпалкоўнік Мур і яго камандная група занялі пазіцыю ў тыле роты B за вялікім мурашнікам. Каля 14 гадзін зенітным агнём праціўніка быў збіты штурмавік Douglas A-1 Skyraider, які аказваў наземным падраздзяленням агнявую падтрымку. Пілот, капітан Пол Маклелан з 1-га паветранага эскадрону камандас, загінуў.
Каля 14 гадзін в’етнамскі атрад, прасоўваючыся з поўдня ўздоўж сухога рэчышча ракі, наткнуўся на 3-і ўзвод роты A (камандзір — лейтэнант Роберт Тафт). Амерыканцы перайшлі ў атаку, але панеслі вялікія страты. Быў забіты камандзір, і ўзводу давялося адступіць. Перагрупаваўшыся, ён здолеў затрымаць наступленне праціўніка, в’етнамцы перанеслі ўдар на пазіцыі суседняга 2-га ўзвода (камандзір — лейтэнант Уільям Марм) на стыку з ротай B, але былі адбіты з вялікімі стратамі. Капітан Надал са сваім радыёаператарам пад агнём вынес целы загінулых амерыканцаў на пазіцыі роты.
У 14:30 прыбылі часці роты C і галаўныя падраздзяленні роты D (камандзір — капітан Луіс Лефевр). Высадка выраблялася пад моцным агнём і амерыканцы панеслі вялікія страты. Быў паранены капітан Лефевр. Праз некалькі хвілін з поўдня на пазіцыі роты C абрынуўся ўдар в’етнамцаў колькасцю каля 200 чалавек. Атака была адбіта агнём артылерыі. Адначасова былі атакаваны пазіцыі роты A, дзе праціўнік быў адбіты дзякуючы ўмелым дзеянням двух кулямётных разлікаў. Каля 15:00 атакі спыніліся, але зона высадкі ўсё яшчэ знаходзілася пад абстрэлам. Падчас пагрузкі параненых у верталёты быў смяротна паранены начальнік разведкі батальёна капітан Томас Метскер.
Да 15:45 увесь асабісты склад 1-га батальёна быў дастаўлены ў зону высадкі. Рота D (пад камандаваннем лейтэнанта Лэры Літана) заняла пазіцыі фронтам на ўсход. Каманды пасаджаных батальёну санітарных верталётаў адмовіліся садзіцца пад інтэнсіўным агнём праціўніка. Тады верталёты падтрымкі па ўласнай ініцыятыве пачалі дастаўляць боепрыпасы і вывозіць параненых і забітых у зону высадкі «Falcon». Да гэтага моманту супраць амерыканскага батальёна дзейнічалі ўжо тры батальёны в’етнамскай рэгулярнай арміі. Было відавочна, што амерыканцам спатрэбіцца падмацаванне, і камандзір 3-й брыгады загадаў рыхтавацца да пагрузкі рота B 2-га батальёна 7-га кав. палка, які вартаваў штаб брыгады ў Плейку. Атакі в’етнамцаў некалькі сціхлі і падпалкоўнік Мур вырашыў зрабіць спробу выратаваць акружаны ўзвод. Для гэтага роты A і B адцягнуліся да сухога рэчышчы ракі, каб адначасовым кідком прарвацца да месца, дзе абараняўся ўзвод лейтэнанта Хэрыка. Атака пачалася ў 16:20, але амаль адразу ж захлынулася, наткнуўшыся на інтэнсіўны агонь праціўніка. Усе ўзводныя камандзіры і многія сяржанты роты A выйшлі з ладу, а 1-ы ўзвод, які вырваўся наперад, ледзь не быў адрэзаны ад сваіх. У 17:40 падпалкоўнік Мур загадаў ротам адступіць на ранейшыя пазіцыі пад прыкрыццём агню артылерыі і мінамётаў. З-за недахопу дымавых боепрыпасаў артылерыя, па просьбе Мура, вяла агонь запальнымі снарадамі, начыненымі белым фосфарам.
Тым часам, у 17:00 у зону высадкі пачала дэсантавацца рота B 2-га батальёна (камандзір — капітан Майран Дзідурык), якая паступіла ў аператыўнае падпарадкаванне Мура. Два ўзводы занялі пазіцыі на паўночна-ўсходнім участку перыметра паміж ротамі B і D 1-га батальёна, а 2-і ўзвод (камандзір-лейтэнант Джэймс Лэйн) размясціўся на правым флангу роты C 1-га батальёна, якая займала пазіцыі на паўднёвым і паўднёва-ўсходнім участках перыметра. Разам з гэтай хваляй дэсанту высадзіліся два кінааператары з армейскага спецыяльнага фатаграфічнага аддзела (DASPO) — сяржант Джэк Ямагучы і сяржант Томас Шыра.
Да цемры роты здолелі ўмацаваць перыметр, акапацца. Была раскінута палявая антэна RC-292, якая забяспечыла прамую сувязь са штабам брыгады, пасля чаго Мур адпусціў на базу верталёт, што раней вісеў над зонай высадкі, рэтранслюючы радыёсігналы. Быў дастаўлены запас вады і боепрыпасаў. Каля 9 гадзін вечара ў зону высадкі прыбылі група сігнальшчыкаў на чале з лейтэнантам Дыкам Тыфтам і рэпарцёр агенцтва UPI Джозефам Гэлауэй.
Усю ноч в’етнамцы вялі разведку боем на розных участках перыметра, за выключэннем пазіцый роты D. Тых адганялі агнём артылерыі і ручных гранатамётаў. Кулямётным разліках было забаронена адкрываць агонь без загаду, каб не выдаваць сваіх пазіцый. Акружаны ўзвод таксама быў тройчы атакаваны групамі прыкладна па 50 чалавек, але атакі адбілі агнём артылерыі і асабістай зброі.
За першы дзень бітвы 1-ы батальён 7-га кавалерыйскага палка страціў забітымі і параненымі каля 110 чалавек, захапіў шасцярых палонных.
15 лістапада