Мікалай (Мікола) Нікандравіч Талерка (, мяст. Дагда, Дрысенскі павет, Віцебская губерня, цяпер Латвія — , Даўгаўпілс, ЛатССР) — беларускі педагог, культурна-грамадскі дзеяч, паэт. Адзін з актыўных удзельнікаў беларускага нацыянальнага руху ў міжваеннай Латвіі.

Біяграфія Раннія гады і ваенная служба Нарадзіўся 17 (4) снежня 1898 года ў мястэчку Дагда Дрысенскага павета Віцебскай губерні (цяпер тэрыторыя Латвіі) ў сям’і чыгуначнага службоўца.

У 1916 годзе паспяхова скончыў Лівенгофскае вышэйшае паштовае вучылішча. Адразу пасля заканчэння вучобы быў мабілізаваны ў дзеючую расійскую армію, дзе падчас Першай сусветнай вайны служыў тэлефаністам на Заходнім фронце. З 1917 па 1920 гады працаваў паштовым работнікам на чыгуначнай станцыі Бальбінава (цяпер Індра). У 1920 годзе ён быў прызваны на ваенную службу ў латвійскую армію, дзе выконваў абавязкі бібліятэкара ў Відземскім артылерыйскім палкуО. Шидловская. Николай Талерко — белорусский самородок Латгалии // Латыши и белорусы: вместе сквозь века.

Педагагічная і грамадская праца ў Латвіі Пасля завяршэння ваенных дзеянняў у 1921—1922 гадах Мікалай Талерка праслухаў поўны курс Дзяржаўных беларускіх настаўніцкіх курсаў у Дзвінску. 1 кастрычніка 1922 года быў прызначаны настаўнікам у Шнёкаўскую беларускую школу, дзе працаваў да восені 1925 года, пакуль улады не пачалі ператвараць яе ў латышскую. Пасля гэтага ён быў пераведзены ў Келаўскую, затым у Кузьмінаўскую і, нарэшце, у Вайцюлеўскую беларускую пачатковую школу. Для павышэння сваёй кваліфікацыі ў 1924—1927 гадах ён наведваў чатырохгадовыя агульнаадукацыйныя летнія настаўніцкія курсы пры Дзвінскай дзяржаўнай беларускай гімназіі, а ў 1925—1926 гадах паралельна скончыў сельскагаспадарчыя курсы ў Дзвінску. Атрыманымі ведамі ён ахвотна дзяліўся з мясцовымі беларускімі сялянамі, дапамагаючы ім парадамі па эканомным вядзенні гаспадаркі.

Мікалай Талерка быў глыбока ўцягнуты ў беларускі грамадска-культурны рух Латвіі. Ён з'яўляўся актыўным сябрам Таварыства беларускіх настаўнікаў у Латвіі і Беларускага навукова-краязнаўчага таварыства ў Латвіі (БНКТЛ). Па закліку кіраўніцтва БНКТЛ ён актыўна займаўся зборам вуснай народнай творчасці латгальскіх беларусаў. Сярод яго значных знаходак — казкі «Аб добрым краўцу» і «Лекай», а таксама 11 абрадавых песень з Дзвіншчыны, якія ён перадаў у архіў таварыства. Яго фальклорныя матэрыялы і допісы рэгулярна друкаваліся ў газеце «Голас беларуса» і часопісе «Беларуская школа ў Латвіі».

Тэатральная дзейнасць На працягу ўсяго жыцця Талерка меў вялікую схільнасць да тэатра. Падчас сваёй працы ў Шнёкаўскай школе ён арганізаваў і ўзначаліў тэатральны калектыў. Пазней, працуючы ў Індры, ён стварыў асобную дзіцячую беларускую тэатральную трупу. Адной з найбольш вядомых пастановак гэтага калектыву стала п’еса «Цар Максіміліян». Ён таксама супрацоўнічаў з каталіцкім святаром Уладзіславам Літаўніекам, разам з якім стварыў у парафіі драматычны гурток, дзе была пастаўлена п’еса Рудольфа Блаўманіса «Блудны сын».

Пераслед і рэпрэсіі Актыўная нацыянальная дзейнасць Мікалая Талеркі выклікала падазрэнні ў латвійскіх улад. У сакавіку 1924 года ён быў арыштаваны палітычнай паліцыяй разам з Кастусём Езавітавым і шэрагам іншых беларускіх настаўнікаў у межах так званага «беларускага працэсу». Настаўнікаў абвінавачвалі ў сувязях з замежнымі беларускімі таварыствамі, антыдзяржаўнай агітацыі і распаўсюджванні геаграфічных карт, на якіх частка тэрыторыі Латвіі ўваходзіла ў склад Беларусі. Талерка быў адпушчаны пад падпіску аб нявыездзе, і толькі 22 снежня 1924 года суд канчаткова апраўдаў яго за адсутнасцю доказаў.

Пасля ўсталявання ў Латвіі аўтарытарнага рэжыму Карліса Улманіса палітычны ціск узмацніўся. У 1932 годзе ўлады звольнілі Талерку са школы з афіцыйнай фармулёўкай «палітычна нядобранадзейны настаўнік». Паводле яго ўласных успамінаў, за ўвесь час сваёй педагагічнай дзейнасці ў «буржуазнай Латвіі» ён перажыў 3 арышты і 8 вобыскаў. Свой апошні арышт і вобыск ён перажыў 22 верасня 1939 года, на фоне наступу савецкіх войскаў у Заходняй Беларусі.

У лістападзе 1938 года яго прозвішча значылася ў спісе актыўных сябраў Таварыства беларускіх настаўнікаў у Латвіі (ТБНЛ) пад кіраўніцтвам Мікалая Дзямідава.

Пасляваенны перыяд і захапленні У 1940 годзе, з прыходам у Латвію Чырвонай Арміі, Талерка быў зноў прызначаны настаўнікам у Індру. Там ён стварыў краязнаўчы гурток для вучняў і працягнуў публікаваць свае вершы і допісы ў беларускай прэсе. Пасля заканчэння Другой сусветнай вайны і да выхаду на пенсію ў 1960 годзе ён працягваў працаваць у Індры настаўнікам малодшых класаў у мясцовай рускай школе. Тамсама ён арганізаваў драмгурток для старшакласнікаў. Яго калега, беларускі пісьменнік і настаўнік Эдвард Вайвадзіш, успамінаў, што са сваімі школьнымі спектаклямі Талерка аб’ездзіў усю Латгалію.

Мікалай Талерка быў вельмі рознабаковым чалавекам: ён самастойна спраектаваў і пабудаваў дом у Індры і заклаў уласны сад. У 1937 годзе яго хутарская сядзіба была адзначана ўрадавай узнагародай як узорная. Ён ператварыў свой дом у сапраўдны музей, дзе захоўваліся калекцыі геральдыкі, мінералаў і старадаўніх этнаграфічных прадметаў. Яго прыватная бібліятэка налічвала больш за 5 тысяч тамоў. Ён таксама захапляўся археалогіяй, нумізматыкай, філатэліяй і фатаграфіяй (яго здымкі выкарыстоўваліся ў латышскіх і беларускіх выданнях). Талерка вельмі любіў насіць традыцыйныя беларускія вышыванкі.

У апошнія гады жыцця ён цалкам прысвяціў сябе жывапісу, стварыўшы шмат карцін алеем, прысвечаных прыродзе роднай Латгаліі. Памёр 3 сакавіка 1984 года ў Даўгаўпілсе.

Творчасць Вершы і прозу Мікалай Талерка пачаў пісаць яшчэ ў 15-гадовым узросце. Адзін з першых яго вершаў, «Прощание», быў надрукаваны на рускай мове ў газеце Смаленскай акругі «Голос» 7 лістапада 1918 года. Месцамі напісання яго шматлікіх рускамоўных твораў значыліся Дагда, Лівенгоф (Ліваны), Дрыса, Браслаў, Бальбінова, Юльянова і Белае.

З сярэдзіны 1920-х гадоў ён пачаў актыўна пісаць і публікавацца на беларускай мове (выкарыстоўваў каля трыццаці псеўданімаў). У лютым 1927 года часопіс «Беларуская школа ў Латвіі» паведаміў пра выхад яго першага паэтычнага зборніка «Адгукі Сяродкі», надрукаванага на машынцы. Рэдакцыя часопіса дала высокую ацэнку ягонай творчасці:

Шэсць вершаў з гэтага зборніка ў 1926 годзе былі ўключаны ў калектыўны зборнік маладых беларускіх паэтаў Латвіі «Першы крок». Значная частка архіва Мікалая Талеркі была перададзена яго сынам Дзмітрыем у Беларускі дзяржаўны архіў-музей літаратуры і мастацтва, аднак вялікая калекцыя ўнікальных шкляных фотанегатываў была згублена.

Памяць 22 снежня 1998 года Таварыства «Беларусь—Латвія» ўрачыста адзначыла ў Мінску 100-гадовы юбілей паэта і педагога. З гэтай нагоды сябры беларускага таварыства «Уздым» у Даўгаўпілсе выдалі памятны паштовы канверт з партрэтам Мікалая Талеркі.

Крыніцы

Літаратура

Спасылкі О. Шидловская. Николай Талерко — белорусский самородок Латгалии // Латыши и белорусы: вместе сквозь века

Катэгорыя:Педагогі Латвіі Катэгорыя:Беларусы ў Латвіі Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты Катэгорыя:Паэты Латвіі Катэгорыя:Грамадскія дзеячы Латвіі