Кіеўская духоўная акадэмія (, ) — найстарэйшая праваслаўная вышэйшая навучальная ўстанова ва Усходняй Еўропе. Дзейнічала з 1819 па 1918 гады ў Кіеве, шмат часу была цэнтрам багаслоўя і адукацыі для праваслаўных народаў.
Гісторыя Станаўленне КДА (1819-1830 гг.) Заснаванне духоўнай акадэміі ў Кіеве было часткай рэформы духоўнай адукацыі, праведзенай у Расійскай імперыі пры імператару Аляксандру I. Рэформа прадугледжвала паэтапныя ўводзіны новага статута духоўных акадэмій у С.–Пецярбургу, Маскве, Кіеве і Казані. У 1809 г. новы статут быў уведзены ў СПбДА, у 1814 г. (пасля 1-га выпуску рэфармаванай СПбДА) - у МДА. У Кіеве дзеля гэтага планавалася рэформаваць Кіева-Магілянскую акадэмію; падзяліць яе на 3 самастойныя навучальныя ўстановы: духоўнае вучылішча, семінарыю і духоўную акадэмію. Восенню 1816 г. Камісія духоўных вучылішчаў паведаміла ў Кіеў, што хуткім часам мяркуюцца ўводзіны ў акадэміі новага статута. Камісія прасіла Кіеўскага мітрапаліта адказаць, ці дастаткова акадэмічных будынкаў для размяшчэння ў іх акадэміі, семінарыі і вучылішча, а таксама прадставіць у С.–Пецярбург канспекты лекцый выкладчыкаў Кіева-Магілянскай акадэміі. Пасля разгляду пададзеных канспектаў Камісія духоўных вучылішчаў прыйшла да высновы, што практычна ніхто з настаўнікаў Кіева-Магілянскай акадэміі не гатовы да выкладання па новай праграме. Таму было вырашана даслаць у Кіеў у якасці выкладчыкаў выпускнікоў рэфармаванай СПбДА. Аднак замясціць усе вакансіі адразу камісія не магла. Апроч таго, з ліку выхаванцаў Кіева-Магілянскай акадэміі і семінарый Кіеўскай акругі аказалася немагчымым набраць дастатковую колькасць студэнтаў, гатовых да навучання ў акадэміі па новай праграме. Да таго ж матэрыяльнае становішча манастыра, дзе размяшчалася Кіева-Магілянская акадэмія, заставалася досыць складаным: манастыр не аправіўся ад наступстваў пажару 1811 г., набажэнствы ў не здзяйсняліся, храм нават не быў вычышчаны ад смецця, што засталося пасля пажару. Усё гэта прымусіла Камісію духоўных вучылішчаў 24 ліпеня 1817 г. пастанавіць: «адкрыццё Кіеўскай акадэміі адкласці да здзяйснення хаця б двухгадовага курса ў семінарыях Кіеўскай акругі па новай іх адукацыі». Падрыхтоўка да адкрыцця рэфармаванай акадэміі заняла каля 2 гадоў і зацягнулася да 1819 г. Кіева-Магілянская акадэмія была часова зачынена, а ў яе памяшканнях размесцілася духоўнае вучылішча і семінарыя. Маёмасць акадэміі была перададзена створанай семінарыі. З выкладчыкаў Кіева-Магілянскай акадэміі ў склад карпарацыі Кіейскай духоўнай семінарыі ўвайшоў толькі іераманах .
Першы набор у КДА быў зроблены летам 1819 г. У лік студэнтаў 1-га курса ўвайшлі лепшыя выпускнікі 11 навучальных устаноў: Кіеўскай, Валынскай, Варонежскай, Екацярынаслаўскай, Курскай, Мінскай, Арлоўскай, Падольскай, Палтаўскай, Чарнігаўскай семінарый і Харкаўскай калегіі. Усяго ў КДА было набрана 53 студэнты. Урачыстае адкрыццё КДА адбылося ў нядзелю 28 верасня (10 кастрычніка) 1819 года.
У 1820 г. Камісія духоўных вучылішчаў зацвердзіла для КДА выкладніцкі штат; колькасць студэнтаў вызначалася ў 120 чал. (60 чал. у ніжэйшым (філасофскім) і 60 - у вышэйшым (багаслоўскім) класе). У 1819 г. у акадэмію было набрана толькі малодшае (філасофскае) аддзяленне. Аж да 1869 г. набор студэнтаў ажыццяўляўся раз у 2 гады (па няцотных гадах). Першы выпуск адбыўся ў 1823 г.
Спачатку штат складаўся з рэктара (у сане архімандрыта), 6 прафесараў і іншых выкладчыкаў (у 1917 годзе ў КДА выкладалі 20 прафесараў, 16 дацэнтаў, 2 лектары). Большасць прафесарскіх і бакалаўрскіх вакансій у акадэміі занялі выпускнікі першых курсаў Санкт-Пецярбургскай духоўнай акадэміі. У 20–х гг. XIX ст. большасць прафесараў і бакалаўраў КДА выкладалі некалькі дысцыплін, а таксама сумяшчалі выкладанне з выкананнем розных адміністрацыйных функцый і пастырскім служэннем. Досыць высокай у гэтыя гады была плыннасць кадраў, чаму спрыяла і хуткае перасоўванне па месцах служэння навуковага манаства. За перыяд з 1819 па 1830 гг. змянілася 5 рэктараў і 4 інспектары. Даволі частымі былі і змены ў выкладчыцкім складзе. Прафесары і бакалаўры або па дырэктыве Камісіі духоўных вучылішчаў перасоўваліся на службу ў іншыя навучальныя ўстановы, або пакідалі Кіеўскую акадэмію па ўласным жаданні. Усяго за гэты перыяд змянілася 14 прафесараў і бакалаўраў, а таксама 6 бібліятэкараў.
18 снежня 1823 г. адкрылася Канферэнцыя Кіеўскай духоўнай акадэміі, у склад якой апроч унутраных сапраўдных членаў — прафесараў КДА, увайшлі рэктар Кіеўскай духоўнай семінарыі іераманах Кірыл (Куніцкі) і прадстаўнікі кіеўскага духавенства з ліку выпускнікоў і выкладчыкаў Кіева-Магілянскай акадэміі. Такім чынам, гэта канферэнцыя стала злучным звяном паміж старой і новай Кіеўскай акадэміяй.
У адрозненне ад сваёй папярэдніцы, Магілянскай акадэміі, як і ўсе падобныя ўстановы ў Расіі таго часу, Кіеўская духоўная акадэмія прымала толькі сыноў святароў. Курс навучання доўжыўся 4 гады. Цягам усяго часу вывучалася Святое Пісьмо, а таксама класічныя (лацінская, грэчаская, старажытна-габрэйская) і сучасныя (нямецкая ці французкая) мовы. Сярод прадметаў, што вывучаліся ў першыя два гады, былі філасофія, літаратура, усеагульная і расійская гісторыя. На старэйшых курсах чыталіся багаслоўе, царкоўная гісторыя, царкоўная літаратура, геаграфія і іншыя прадметы. У 1830-х гг. багаслоўе і філасофію ў КДА сталі выкладаць не на лацінскай, а на рускай мове.
Штогод КДА заканчвалі ад 30 да 75 чалавек (у 1823 – 39 чалавек, у 1867 – 53, у 1884 – 74, у 1889 – 40, у 1905 – 48 чалавек). Акадэмія рыхтавала найперш выкладчыкаў для духоўных семінарый.
Кіеўская духоўная акадэмія (1830—1860 гг.) З 1830 по 1839 гг. былі палепшаны ўмовы жыцця студэнтаў, рэканструяваны шпіталь, удасканалены фізічны кабінет, уладкаваны акадэмічны двор, у якім з'явіліся алеі. Калі за першае дзесяцігоддзе існавання КДА змянілася 5 рэктараў, то за наступныя амаль 30 гадоў (1830—1858) рэктарскую пасаду займалі толькі 4 чалавекі. У 1830-х гг. палепшылася і матэрыяльнае становішча КДА. 23 траўня 1836 г. быў зацверджаны новы штат, што заўважна павялічыў аклады рэктара, інспектара, прафесараў, бакалаўраў і супрацоўнікаў.
Важныя змены ў навучальным працэсе адбыліся ў 40-х гг. XIX ст. У 1841 г. у КДА самастойнымі прадметамі сталі руская грамадзянская (у ніжэйшым класе) і царкоўная (у вышэйшым класе) гісторыя. З 1841/42 навучальнага года Ў акадэміі пачалі выкладаць патралогію (спачатку ў выглядзе эксперыменту, а потым увесь час). У 1843 г. у навучальны курс былі ўведзены асновы педагогікі. У 1848 г., калі стала відавочна, што з прычыны пераходу выкладання на рускую мову пад канец 30–х гг. XIX ст. выпускнікі семінарый недастаткова добра валодаюць лацінскай, у акадэмічную праграму была ўведзена лацінская мова. Напрыканцы 40–х гг. XIX ст. выкладалася ўжо 28 агульнаабавязковых прадметаў. Гэта прымусіла адміністрацыю перагледзіць расклад і скараціць працягласць кожнай лекцыі з 2 да 1,5 гадзін. Колькасць студэнтаў на кожным курсе ў гэтыя гады звычайна складала нешматлікім больш за 50 чал. З 1841 г. было афіцыйна дазволена прымаць у КДА выпускнікоў семінарый не толькі Кіеўскага, але і іншых навучальных акруг. Гэта прывяло да прыкметных змен у нацыянальным складзе студэнтаў. Калі перш большасць студэнтаў КДА былі ўкраінцамі (выпускнікі семінарый на тэрыторыі сучаснай Украіны), то з 1841 г. усё больш абітурыентаў стала прыязджаць з іншых рэгіёнаў Расійскай імперыі. З 40–х гг. XIX ст. на навучанне ў КДА таксама прымалі іншаземцаў, галоўным чынам гэта былі балгары, сербы, чарнагорцы, румыны, грэкі і сірыйцы.
У 1850–ых гг. прызначэнне новых кіраўнікоў акадэміі супала па часе з ажыўленнем грамадскага жыцця, што пачалося ў Расійскай імперыі пасля ўсшэсця на трон імператара Аляксандра II. Яно адбілася і на ўнутраным жыцці духоўных акадэмій. Пад канец 50–х гг. XIX ст. у студэнцкім асяроддзі актыўна абмяркоўваліся грамадска-палітычныя і культурна-нацыянальныя праблемы. Імкненне да абнаўлення царкоўнага жыцця, з аднаго боку, і незадаволенасць акадэмічным начальствам — з другога, прывялі да таго, што восенню 1859 г. у КДА адбылася масштабная студэнцкая забастоўка. Студэнты 20-га акадэмічнага курса напісалі ліст імператару з рэзкай крытыкай адміністрацыі і прафесараў. Ліст не быў адпраўлены ў С.–Пецярбург, але быў апублікаваны ў Лондане ў газеце А. І. Герцэна «Колокол» і выклікаў шырокі грамадскі рэзананс. У снежні 1859 г. рашэннем Сінода рэктар і інспектар акадэміі былі звольнены з занятых пасад. Частку студэнтаў, вінаватых у беспарадках, пакінулі акадэмію па ўласным жаданні, сыйдучы на навучанне ў свецкія вышэйшыя навучальныя ўстановы. Па рашэнні Канферэнцыі КДА ніхто з выпускнікоў 20-га курса не быў пакінуты для выкладання ў акадэміі (пасля выключэнне было зроблена толькі для аднаго, які не браў удзел у забастоўцы). Таксама па рашэнні Сінода выпускнікі 20-га курса былі зацверджаны ў навуковых ступенях толькі пасля атрымання станоўчых водгукаў пра іх 2–гадовую службу ў духоўнай ці духоўна-навучальнай установе. Тым не менш і пасля гэтага студэнты Кіеўскай духоўнай акадэміі бралі ўдзел у розных грамадскіх акцыях. Так, у 1861 годзе, падчас перанясення праз Кіеў цела Т. Р. Шаўчэнкі, тры студэнты КДА прамовілі прамовы над труной украінскага паэта, за што атрымалі вымову ад акадэмічнага кіраўніцтва.
Кіеўская духоўная акадэмія (1860—1919 гг.) У 1861 г. былі здзейснена пераразмеркаванне навучальнай нагрузкі па грэцкай і габрэйскай мовах, а таксама па Святым Пісьме Старога запавету і царкоўнай гісторыі. У самастойны прадмет была вылучана «навука пра рускі раскол». У 1863 г. па ініцыятыве рэктара руская грамадзянская гісторыя была адлучана ад рускай царкоўнай гісторыі і для яе выкладання прызначаны асобны настаўнік. У 1864 г. са згоды Сінода выкладанне матэматыкі былі даручана аднаму выкладчыку (замест ранейшых двух), а ўтвораная вакансія скарыстана для адкрыцця яшчэ адной кафедры Святога Пісьма. У выніку кафедра Старога запавету была адлучана ад кафедры Новага Запавету. У 1863–1864 гг. была здзейснена рэканструкцыя новага акадэмічнага корпуса, для якога закупілі мэблю. У сувязі пераносам з новага корпуса ў стары (Мазэпаў) бібліятэкі КДА была ажыццёўлена рэканструкцыя памяшканняў, прызначаных для бібліятэкі. Важнай падзеяй стала стварэнне часопіса «Працы Кіеўскай Духоўнай Акадэміі» («Труды Киевской Духовной Академии»), які пачаў выходзіць у 1860 г. і хутка ператварыўся ў адно з лепшых багаслоўскіх перыядычных выданняў у Расійскай імперыі. У ім публікаваліся багаслоўскія, царкоўна-гістарычныя і кананічныя даследванні, а таксама выкананыя выкладчыкамі акадэміі пераклады твораў айцоў заходняй Царквы.
28 верасня 1869 г. адбылося ўрачыстае святкаванне 50-гадовага юбілею Кіеўскай духоўнай акадэміі. Для ўдзелу ва ўрачыстасцях у Кіеў прыбылі шматлікія яе выпускнікі, а таксама прадстаўнікі духоўных і свецкіх вышэйшых навучальных устаноў, навуковых грамадстваў, семінарый і вучылішчаў. Да юбілейнага дня ў Кангрэгацыйнай зале акадэміі была адкрыта партрэтная галерэя выдатных дзеячаў і выпускнікоў Кіева-Магілянскай акадэміі і КДА, у якой былі прэзентавана больш за 100 партрэтаў. За першыя 50 гадоў існавання Кіеўскай духоўнай акадэміі (1819—1869 гг.) адбылося 24 выпускі агульнай колькасцю 1239 чалавек, з якіх 384 атрымалі ступень магістра багаслоўя і 633 — ступень кандыдата багаслоўя. Па замове Канферэнцыі КДА за гэтыя гады былі прысуджана 5 навуковых ступеняў доктара багаслоўя. Больш за 60 выхаванцаў і выкладчыкаў дасягнулі епіскапскага сану. Некалькі выпускнікоў сталі вядомымі іерархамі іншых Памесных Цэркваў (ПЦ): мітрапаліт Сербскай ПЦ Міхал (Ёванавіч), мітрапаліт Балгарскай ПЦ Клімент (Друмеў), епіскап Румынскай ПЦ Філарэт (Скрыбан-Папеску) і інш. Трохі выпускнікоў і выкладчыкаў гэтага перыяду пачытаюцца ў абліччы святых: Інакенцій (Барысаў), Мялецій (Леантовіч), Феафан Пустэльнік (Говараў).