Арха́р, або го́рны бара́н, аргалі́, таксама арка́р, качка́р (Ovis ammon) — від парнакапытных сысуноў з сямейства пустарогіх, адзін з найбуйнейшых дзікіх прадстаўнікоў роду бараноў (Ovis).Архар // Беларуская энцыклапедыя : у 18 т. — Мінск : БелЭн, 1996. — Т. 1 : А — Аршын. — С. 288. Пашыраны ў горных і высакагорных раёнах Цэнтральнай Азіі і сумежных тэрыторый: ад Алтая, Паміра, Цянь-Шаня і Манголіі да Тыбета, Гімалаяў і паўночнага захаду Паўднёвай Азіі. Мае статус віду, блізкага да ўразлівага становішча (NT).Reading R., Michel S., Amgalanbaatar S. Ovis ammon // The IUCN Red List of Threatened Species. — 2020. — DOI: 10.2305/IUCN.UK.2020-2.RLTS.T15733A22146397.en. Праверана 14 ліпеня 2026.
Назва Назва архар выводзіцца з цюркскіх моў, а аргалі — з мангольскай; абедзве формы ёсць назвай адной жывёлы.Архар // Булыка А. М. Слоўнік іншамоўных слоў. Verbum.by. Праверана 14 ліпеня 2026.
Апісанне
Архар — буйная, моцна складзеная жывёла з адносна доўгімі нагамі, прыстасаванымі да руху па адкрытых горных схілах. Даўжыня цела складае 1,1—2 метраў, вышыня ў карку — 0,65—1,25 м, маса — ад 25 да 328 кг, з максімальна зафіксаванай масай 356 кг.Fedosenko A. K., Blank D. A. Ovis ammon // Mammalian Species. — 2005. — № 773. — P. 1—15. — DOI: 10.1644/773. Самцы звычайна значна буйнейшыя за самак.
Найбольш прыкметная рыса архара — вялікія, спіральна закручаныя рогі. Яны ёсць у абодвух полаў, але ў самцоў значна даўжэйшыя і масіўнейшыя: да 1,9 м па вітку і важаць да 30 кг. У самак рогі карацейшыя і танчэйшыя. Афарбоўка звычайна бураватая або шаравата-бурая зверху і святлейшая знізу; на крупе добра заўважная светлая пляма. У самцоў часта выдзяляецца больш светлая шыя. Летняя поўсць карацейшая і цямнейшая, зімовая — даўжэйшая і святлейшая.Tonda J. Ovis ammon (argali) // Animal Diversity Web. University of Michigan Museum of Zoology. — 2002. Праверана 14 ліпеня 2026.
Лад жыцця Архары — статкавыя жывёлы. Звычайна трымаюцца групамі ад некалькіх асобін да некалькіх дзясяткаў. Па-за перыядам размнажэння самцы часта ўтвараюць асобныя групы, а самкі трымаюцца разам з маладняком. Ад драпежнікаў у асноўным уцякаюць, і рэдка ўжываюць свае рогі для абароны. Корміцца архар пераважна травяністай расліннасцю: злакамі, асокамі, разнатраўем, лістамі і насеннем. З'яўляецца здабычай для воўкаў і снежных барсаў.
Размнажэнне Гон адбываецца восенню і ў пачатку зімы. У гэты час самцы змагаюцца за доступ да самак, сутыкаючыся рагамі; такія сутычкі служаць для вызначэння, хто дамінуе ў групе. Цяжарнасць доўжыцца каля 150—180 дзён. Звычайна самка нараджае адно, радзей двух ягнят, звычайна ўвесну. Перад родамі самка часова аддзяляецца ад статка. Маладыя хутка становяцца на ногі, але першыя месяцы залежаць ад маці; адлучэнне ад малака адбываецца прыблізна ва ўзросце 4—5 месяцаў.
Сувязі з чалавекам і ахова На архараў здаўна палявалі дзеля мяса, скуры і рагоў. У жывёлагадоўлі архараў скрыжоўваюць са свойскімі пародамі авечак; на гэтай аснове былі выведзены танкарунныя формы, у тым ліку горны мерынос і архарамерынос.
У сучасных умовах галоўныя пагрозы для віду — браканьерства, канкурэнцыя са свойскай жывёлай за пашы, перадача хвароб ад свойскай жывёлы, фрагментацыя арэала пражывання.Ovis ammon // Convention on the Conservation of Migratory Species of Wild Animals. UNEP/CMS Secretariat. Праверана 14 ліпеня 2026.
Літаратура Архар // Беларуская энцыклапедыя: у 18 т. — Мінск: БелЭн, 1996. — Т. 1: А — Аршын. — С. 288. Бараны // Беларуская энцыклапедыя: у 18 т. — Мінск: БелЭн, 1996. — Т. 2: Аршыца — Беларусцы. — С. 300. Fedosenko A. K., Blank D. A. Ovis ammon // Mammalian Species. — 2005. — № 773. — P. 1—15. — DOI: 10.1644/773. Mallon D., Singh N., Röttger C. International Single Species Action Plan for the Conservation of the Argali Ovis ammon. — UNEP/CMS Secretariat, 2014. Dotsev A. et al. Genome-Wide Insights into Intraspecific Taxonomy and Genetic Diversity of Argali (Ovis ammon) // Diversity. — 2023. — Vol. 15, № 5. — P. 627. — DOI: 10.3390/d15050627.
Катэгорыя:Бараны Катэгорыя:Млекакормячыя Азіі Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1758 годзе