Бітва на Бярэзіне або Майская аперацыя — баі войскаў Паўночна-Усходняга фронту ген. Станіслава Шаптыцкага з войскамі Заходняга фронту Міхаіла Тухачэўскага падчас польска-савецкай вайны.

Размяшчэнне войскаў перад боем Пасля ўзяцця Кіева і захопу плацдармаў на ўсходнім баку Дняпра польскія войскі перайшлі да абароны. Юзаф Пілсудскі ўсведамляў, што не здолеў разбіць буйнейшыя сілы праціўніка, а толькі прымусіў яго адысці далей на ўсход. Такім чынам, галоўнакамандуючы планаваў наступленне на паўночным участку ўсходняга фронту.

У гэты час камандуючы Заходнім фронтам Міхаіл Тухачэўскі на ўсходнім беразе Бярэзіны групаваў войскі для генеральнага наступу, запланаванага на ліпень. Акупацыя Кіева палякамі і пагроза страты Украіны вымусілі кіраўніцтва РККА паскорыць яе.

Склад войскаў

Войска Польскае

1-я армія ген. Стэфана Маеўскага была размешчана на ўчастку Дрыса — Полацк — Ушачы — Лепель. Складалася з 8-й дывізіі пяхоты і Літоўска-беларускай дывізіі, а ў рэзерве мела 3-ю дывізію пяхоты легіёнаў і 1-ю кавалерыйскую брыгаду. 4-я армія ген. Шаптыцкага, 2-я дывізія пяхоты легіёнаў, 6-я, 14-я і 9-я пяхотныя дывізіі абаранялі лінію Бярэзіны ад Лепеля да вусця ў Днепр.

17 мая камандаванне абедзвюма арміямі прыняў ген. Станіслаў Шаптыцкі.

Чырвоная Армія

На ўсходнім беразе Бярэзіны ўтварылася ўдарная групоўка:

15-я армія Аўгуста Корка ў складзе 4-й, 6-й, 5-й, 53-й, 56-й стралковых дывізій і 15-й кавалерыйскай дывізіі. Паўночная група Яўгена Сяргеева ў складзе 48-й стралковай дывізіі і 164-й стралковай брыгады. 16-я армія Мікалая Салагуба складалася з 2-й, 8-й, 10-й, 17-й і 21-й стралковых дывізій.

Усім ударным злучэннем камандаваў камандуючы Заходнім фронтам Міхаіл Тухачэўскі.

Ход бітвы

Удар Чырвонай Арміі

14 мая 15-я армія і Паўночная група атакавалі пазіцыі 8-й пяхотнай дывізіі і Літоўска-Беларускай дывізіі ў агульным напрамку на Глыбокае. Падчас бітвы пад Гарадцом чырвоныя ударылі з поўначы ад Полацка і з поўдня пад Гарадец ля Лепеля, бяручы ў абцугі выступ фронта і першую лінію польскай абароны. 16-я армія нанесла дапаможны ўдар на Мінск. У раёне Лепеля і Ушач адзінкі Літоўска-Беларускай дывізіі і 13-га пяхотнага палка 8-й пяхотнай дывізіі не вытрымалі ўдараў 4, 11, 56 і 5 дывізій і былі вымушаны адступіць. На наступны дзень 3-я пяхотная дывізія легіёнаў беспаспяхова контратакавала. Пазіцыі ўздоўж лініі азёры Дзвоны — Пышна — Асечышча не ўдалося захаваць. На стыку 8-й пяхотнай і 1-й дывізій для суперніка адкрыўся пралом у напрамку Маладзечна. У сувязі з гэтай пагрозай 1-я армія атрымала 17-ю вялікапольскую пяхотную дывізію гвардыі вярхоўнага галоўнакамандуючага, згрупаваную ў раёне Маладзечна. З 16 па 18 траўня польскія войскі абараняліся на вярхоўях Бярэзіны і адбівалі атакі бальшавікоў. Аднак 5-я стралковая дывізія здолела пераправіцца праз раку ў раёне Мосцішча, адкінуць 2-ю Літоўска-Беларускую брыгаду, якая абаранялася там, і захапіць Ліпск. У гэты час 15-я армія наносіла галоўны ўдар уздоўж чыгункі на Маладзечна. Яе галоўную групоўку з поўдня прыкрывала 53-я стралковая дывізія, з поўначы — Паўночная група. На ўчастку, які абараняла 4-я польская армія, войскі Салагуба спрабавалі пераправіцца праз Бярэзіну ў раёне Мурава і Жукоўца. Толькі 8-я стралковая дывізія дабілася поспеху і захапіла Ігумен, а астатнія адзінкі Чырвонай Арміі былі адкінуты.

21 мая 1-я армія была ўзмоцнена 10-й пяхотнай дывізіяй, уведзенай з раёна Вільні. Гэтая дывізія займала абарончы рубеж паміж Шаркоўшчынай і Казянамі. Гэта дазволіла адыходзячым 8-й пяхотнай і Літоўска-Беларускай дывізіям адарвацца ад Чырвонай Арміі і рэарганізаваць часткі. 23 траўня пачалося агульнае адступленне польскіх войскаў на лініі Дрыса — Пераброддзе — Дунілавічы — Будслаў — Сэрвач — Мільча — рака Амнішэўка. Аднак і тут трывалая абарона не была арганізавана.

Вярхоўнае камандаванне Войска Польскага вырашыла адкінуць ворага ад р. Бярэзіна. Непасрэднае камандаванне ўзяў на сябе Вярхоўны Галоўнакамандуючы. У раёне Свянцян была ўтворана Рэзервовая армія ген. Казіміра Саснкоўскага. Пры войсках ген. Шаптыцкага была ўтворана ўдарная група. На поўначы сцягваліся адзінкі 8-й і 10-й пяхотных дывізій і 1-й аўтамабільнай брыгады. Гэтыя тры вялікія часткі выйшлі з падпарадкавання 1-й арміі і ўвайшлі ў склад 7-й арміі ген. Стэфана Маеўскага. На паўднёвым крыле 4-я пяхотная дывізія ўвайшла ў разрыў паміж 1-й і 4-й арміямі. Яна спыніла аперацыю 5-й стралковай дывізіі РККА, а затым адышла ў бок Лагойска, куды ўжо прыбыла 15-я вялікапольская пяхотная дывізія. У канцы мая Тухачэўскі кінуў у бой зноў прыбыўшыя 12-ю і 18-ю стралковыя дывізіі. Аднак наступ РККА страціў моц і спыніўся на лініі Зембін — рака Ілья — Сэрвач — рака Крывічы — Стары Мядзел — возера Богінскае — возера Дрысвяты. Генеральным штабам Войска Польскага ад 31 мая 1920 г. паведамлялася:

Вялікі бальшавіцкі наступ, распачаты 14 траўня з ужываннем вялікіх сілаў на фронце паміж Дзвіной і Прыпяццю, у апошнія дні быў цалкам спынены. Галоўныя ўдары савецкіх войскаў наносіліся з аднаго боку па чыгунцы Полацк — Глыбокае — Маладзечна. З другога боку, з усходу, праз Бярэзіну ў бок Мінска, і, як відаць з прынятых загадаў бальшавіцкага камандавання, яны мелі на мэце захапіць 25 мая лінію Маладзечна — Мінск. Жалезная стойкасць нашай арміі, асабліва той, якая абараняла вярхоўі Бярэзіны і выконвала баявыя абавязкі паміж Барысавам і Бабруйскам, цалкам знішчала шырокія планы варожага кіраўніцтва. Наша армія, настойліва ўтрымліваючы з 27 мая лінію Пераброддзе — возера Мястра — Крывічы — Даўгінава — Плешчаніцы — Зэмбін і лінію Бярэзіна, у некалькіх месцах паспяхова перайшла да наступлення.Wielka ofensywa bolszewicka, rozpoczęta w dniu 14 maja z użyciem wielkich sił na froncie między Dźwiną a Prypecią, została w ostatnich dniach zupełnie zatrzymana. Główne uderzenia armij sowieckich, skierowane były z jednej strony wzdłuż toru kolejowego Połock — Głębokie — Mołodeczno. Z drugiej strony od wschodu przez Berezynę w kierunku na Mińsk i miały na celu, jak widać z przejętych rozkazów dowództw bolszewickich, opanowanie linji Mołodeczno — Mińsk w dniu 25 maja. Żelazna postawa naszego wojska, szczególnie tego, które broniło górnej Berezyny i przeprowadziło kontrakcję między Borysowem a Bobrujskiem, unicestwiła w zupełności szeroko zakreślone plany nieprzyjacielskiego kierownictwa. Wojsko nasze, utrzymujące wytrwale już od dnia 27 maja linję Przebrodzie — jezioro Miastro — Krzywicze — Dołhinów — Pleszczenice — Ziembin i linję Berezyny, w kilku miejscach przeszło z powodzeniem do zaczepnej działalności.

Польскі контрнаступ Польскі план контрнаступу прадугледжваў двайны флангавы ўдар савецкай 15-й арміі, якая наступала на Маладзечна, наступленне з захаду Рэзервовай арміяй на Паставы — Глыбокае і з поўдня аператыўнай групай ген. Скерскага, з Плешчаніц, на Докшыцы і Бярэзіну. Размешчаная ў цэнтры 1-я армія павінна была скаваць праціўніка боем і не даць яму адвесці войскі.

31 траўня наступ распачала група ген. Леанарда Скерскага. На яе правым крыле дапаможны ўдар нанесла 1-я Літоўска-Беларуская дывізія са складу 1-й арміі. Пасля сутачных баёў фронт быў прарваны, захоплена лінія р. Вейна. У наступныя дні наступ працягваўся і польскія войскі прасунуліся да Мрая, а 5 чэрвеня былі захоплены Докшыцы. У гэты час група палкоўніка Густава Орліча-Дрэсэра выйшла на Бярэзіну і ўзяла пад свой кантроль Бярэзіну Гарную.

Рэзервовая армія ген. Саснкоўскага нанесла галоўны ўдар правым крылом паміж азёрамі Нараччу і Баторыным і балоцістым берагам Дзісны ў агульным напрамку на Глыбокае. 11-я пяхотная дывізія наступала ў напрамку возера Мядзел — Баяры, а яе крыло прыкрывала 6-я пяхотная дывізія 1-й арміі. 8-я пяхотная дывізія накіравалася на Дунілавічы — Глыбокае, а рэзервовая 7-я пяхотная брыгада наступала ў напрамку Паставы — Дунілавічы. 2 чэрвеня дывізіі пачалі баі па прарыве пазіцый РККА, разгорнутых на лініі «старых нямецкіх акопаў». Іх абаранялі савецкія 12-я, 18-я і 53-я стралковыя дывізіі і 15-я кавалерыйская дывізія. Польскія 8-я і 11-я пяхотныя дывізіі мелі поспех у першы дзень, але атака слаба падрыхтаванага рэзерву 7-й брыгады затрымалася ў Дзеткава. На наступны дзень 4-я пяхотная дывізія РККА вырвалася з акружэння, і 12-й пяхотнай дывізіі давялося змагацца з палкамі польскай 8-й пяхотнай дывізіі. Пасля поспехаў пры Дунілавічах 8-я дывізія ў пагоні дасягнула лініі ракі Мардва, але і 11-я пяхотная дывізія, і 7-ы БП адсталі, і Рэзервовая армія не змагла цалкам замкнуць кальцо.

4 чэрвеня ў Маладзечне знаходзіўся Галоўнакамандуючы Юзэф Пілсудскі. У інтэрв’ю ген. Шаптыцкі адхіліў прапанову камандуючага фронтам працягваць наступленне на Лепель і Улу да поўнага разгрому войскаў Тухачэўскага. 5 чэрвеня наступ працягваўся. 10-я пяхотная дывізія генерала Жалігоўскага захапіла Шаркаўшчыну, а генерал Саснкоўскі загадаў усім буйным часткам рушыць у пагоню з задачай выйсці да лініі ракі Мнюта — Германавічы. 8-я пяхотная дывізія ў гэты дзень авалодала Глыбокім, а на наступны дайшла да Мнюты паміж азёрамі Пліса і Мнюта. 5-6 чэрвеня часці 10-й пяхотнай дывізіі вялі жорсткі бой з 18-й стралковай дывізіяй за Германавічы. Атака яго 28-га і 30-га пяхотных палкоў была спынена, і толькі ўвядзенне ў рэзервовы бой 21-га пяхотнага палка дазволіла польскім войскам захапіць горад. Працягваючы пераслед, польскія часці 10 чэрвеня выйшлі на Бярэзіну і Авуту. Падчас бітвы на Бярэзіне на фронце 4-й польскай арміі вяліся лакальныя дзеянні, падчас якіх адбылося некалькі буйных бітваў, у тым ліку пад Багушэвічамі і Стаўпішчамі.

Пасля Бярэзінскай бітвы фронт спыніўся на лініі: р. Бярэзіна — возера Межужол — рака Авута — возера Ельня — возера Белае — рака Дзвіна на Дзісеншчыне. Генеральным штабам Войска Польскага ад 10 чэрвеня 1920 г. паведамлялася:

Вялікая бітва на Бярэзіне, якая пачалася 14 мая і вялася з вялікім напружаннем з абодвух бакоў, увянчалася ўчора нашай канчатковай перамогай. Праціўнік, засяродзіўшы перад генералам Саснкоўскім 9-ю пяхотную дывізію, 8 сакавіка паўтарыў спробу. браць ініцыятыву ў свае рукі, кідаючы для гэтага ўсе сілы на атаку. Завязаліся кровапралітныя і жорсткія баі, асабліва ў эпізодзе 8-й пяхотнай дывізіі і групы генерала Жэлігоўскага, падчас якіх асобныя гарады па некалькі разоў пераходзілі з рук у рукі. У канчатковым выніку ўжо вечарам 8 мая праціўнік атрымаў адпор на ўсёй лініі. Раніцай 9 чэрвеня нашы войскі перайшлі ў атаку, рашучай атакай разбілі сілы праціўніка, якія былі адкінуты за рубеж ракі Аўты. Здабыча, пакуль падлічана, паказвае больш за 600 палонных і 57 кулямётаў.Wielka bitwa nad Berezyną, rozpoczęta w dniu 14 maja i prowadzona z ogromnem obustronnem napięciem, została w dniu wczorajszym uwieńczona ostatecznem naszem zwycięstwem. Nieprzyjaciel, skoncentrowawszy przed frontem generała Sosnkowskiego 9 dywizyji piechoty, usiłował ponownie dnia 8 b.m. ująć inicjatywę w swe ręce, rzucając w tym celu wszystkie swe siły do ataku. Wywiązały się krwawe i zacięte walki, zwłaszcza na odcinku 8-ej dywizji piechoty i grupy generała Żeligowskiego w czasie których poszczególne miejscowości parokrotnie przechodziły z rąk do rąk. W ostatecznym rezultacie już dnia 8 b. m. wieczorem przeciwnik został na całej linji odparty. 9 czerwca zaś rano wojska nasze przeszły do ataku, rozbijając w zdecydowanym natarciu siły nieprzyjacielskie, które odrzucono za linję rzeki Auty. Zdobycz na razie obliczona wykazuje z górą 600 jeńców oraz 57 karabinów maszynowych.

Вынікі Абодва бакі не дасягнулі пастаўленых мэт. Чырвоная Армія на Бярэзіне ўпершыню праявіла аператыўную ініцыятыву і сваім наступленнем вычарпала ўсе рэзервы польскага вярхоўнага камандавання. Аднак войскам Тухачэўскага не ўдалося знішчыць 1-ю польскую армію. Часткі Войска Польскага, нягледзячы на палявыя поспехі ў ходзе контрнаступлення, не здолелі разбіць 15-ю армію. Асноўнай прычынай няўдачы з’яўляўся нераўнамерны тэмп наступлення крыла, выкліканы жорсткім супрацівам праціўніка на поўначы.

Зноскі

Бібліяграфія

Adam Przybylski: Wojna polska 1918—1921. Warszawa: Wojskowy Instytut Naukowo-Wydawniczy, 1930.